321420	rhaeto-romansh

DECLERANZA
per ina
CHARTA GENTIUM ET REGIONUM
Program da Brno/ Brünn

Ils signataris da questa CHARTA GENTIUM ET REGIONUM preschentan quest project als parlaments ed a las regenzas dals stadis dal continent europeic, a las organisaziuns naziunalas ed internaziunalas interessadas ed al public europeic.. El duai furmar in’emprima mesira europeica per reglar conflicts a l’intern d’in stadi e conflicts interstatals, sco quai ch’els sa manifesteschan dapi intgen temp ed escaleschan di per di en numerusas parts da noss continent ed anc dapli en auters continents.

Ils signataris considereschan che:

- il sistem dals stadis provegnint da l’istorgia, en l’Europa ed en l’entir mund, offra ad ina part dals pievels e stadis-naziuns ina pussaivladad da svilup liber.

- l’umanitad na consista dentant betg mo da stadis e da lur maioritads naziunalas, mabain era d’ina rait istoricamain nundestruibla da pievels, da gruppas etnicas maioritaras e minoritaras enragischadas en lur lieu, da naziuns senza stadi ch'han il medem dretg sco las naziuns constituidas en in stadi da preservar lur identitad e da sviluppar lur communitad.

- sche noss mund duai chattar la pasch, na po il dretg sa fundar sin la pussanza politica, militara, economica ed etica.

- en in temp da l’interdependenza internaziunala creschenta na vegni betg pli en dumonda da conservar structuras tradiziunalas e la suveranitad naziunala sco sch’ella fiss sacro-santa; ina pasch stabla sto sa fundar sin la libertad da tuts e sin in equiliber da las interdependenzas.

- il basegn d’ina voluntad e d’ina acziun internaziunala cuminaivla, l’augment da las unitads pli grondas ed il deplazzament da las decisiuns en centers allontanads dals burgais pretendan pli che mai da preservar la diversitad e la vischinanza al pievel cun augmentar tant sco pussaivel l’autonomia da pitschnas communitads per segirar la diversitad en l’unitad.

- igl è perquai indispensabel, per segirar ina nova pasch en l’Europa, dad abandunar il concept antiquà da suveranitad naziunala e da centralissem naziunal-statal absolut cun visar d’ina vart l’Uniun europeica e da l’autra vart la pli gronda autonomia pussaivla da las communitads pli pitschnas.

- las regiuns da l’Europa – cun u senza problems etnics – ston ademplir tut las incumbensas ch’ellas èn capavlas d’exequir gist uschè bain sco las communitads pli grondas, confurm al princip da subsidiaritad, per preservar lur autonomia per furmar ina voluntad politica manaivla al burgais.

- las cooperaziuns regiunalas sur ils cunfins sa furmadas en l’Europa (Euroregiuns) gidan a surmuntar las separaziuns a l’intern da l’Europa e da colliar ils stadis per ina cooperaziun constructiva. Ellas furman ina innovaziun e ston vegnir sviluppadas sco instrument da la pasch en zonas da conflict.

- l’Europa po daventar in exempel per il mund, sch’ella chala da esser in continent da stadis-naziuns pli u main centralists per daventar in model d’unitad e da diversitad tras princips da dretgs da gruppas, da l’autonomia e da l’autodeterminaziun.

CHARTA GENTIUM ET REGIONUM
Charta Europeica dals Pievels e da las Regiuns

Preambla

ILS PARLAMENTS E LAS REGENZAS DALS STADIS DA L’EUROPA ÈN ENVIDADS da contribuir a la furmaziun d’ina „nova era da democrazia, da pasch e d’unitad“ (Charta da Paris per ina nova Europa dals 21 da november 1990) cun formular in text supplementar davart ils dretgs da gruppas che serva era als dretgs umans individuals.

IN MINIMUM DA DRETGS DA GRUPPAS è necessari, perquai ch’ins ha uschiglio be in’egualitad formala, e nagina effectiva, per ils commember da minoritads etnicas e perquai ch’i cunvegn da proteger in’identitad da gruppa che stat a la basa da l’egualitad individuala effectiva.

INA PASCH DEMOCRATICA DURABLA, il fundament stabel da l’union da l’Europa, implitgescha che las identitads etnicas e regiunalas, las maioritads e las minoritads autoctonas survegnan, ultra d’in standard minimal per ils dretgs da gruppas, la pli gronda automonia pussaivla e schizunt structuras federalisticas e d’autodeterminaziun, per pudair evitar conflicts e fuainas da crisa potenzialas.

IN DRETG EGUAL A L’IDENTITAD SIN BASA DALS DRETGS DA GRUPPAS, l’automonia, il federalissem e l’autodeterminaziun duain daventar in tema da discussiun europeic avant ch’ils conflicts han gia cuntanschì ina tscherta dimensiun u èn gia avanzads ad in stadi da violenza ed a l’expulsiun da la populaziun u al genocid.

Mesiras minimalas

Artitgel 1
Tut las gruppas etnicas, maioritaras e minoritaras en lur territori d’abitadi, han il dretg a l’autonomia da la cultura da l’educaziun, a la protecziun da la bi- u da la multiculturalitad en la vita publica, ad atgna educaziun publica, ad in’instrucziun en lur lingua materna ed ad atgnas instituziuns culturalas (inclus la finanziaziun) a l’access a las medias, a la protecziun da las condiziuns da vita economicas ed ecologicas, e medemamain al return da pievels e da gruppas etnicas expulsadas.

Artitgel 2
Plinavant ston ellas avair il dretg ad ina collavoraziun cumplaina a la vita publica tras ina represchentanza en las instituziuns politicas, surtut sin basa d’ina moda d’elecziun che pussibilitescha in’egualitad substanziala, a l’access als servetschs publics ed als process da decisiun per quests servetschs, a la part commensurada da las resursas economicas e natiralas da lur territori d’abitadi, ed a contacts libers cun ils pievels originars da lur cultura e cun autras gruppas etnicas.

Artitgel 3
Ils cunfins che restrenschan la libertad da sa mover duain vegnir eliminads tant sco pussaivel: cun furmar regiuns che surpassan ils cunfins, cun accordar il status da burgais dubel ubain da burgais da regiuns – uschenavant che quai vegn giavischá e gida a schliar conflicts e problems d’identitad – e surtut cun sviluppar vinavant il status da burgais da l’europa, cunzunt per communitads etnicas.

Autonomia

Artitgel 4
Las communitads etnicas che furman maioritads en lur territori d’abitadi regiunal u local duain disponer d’ina autonomia territoriala, las minoritads etnicas (minoritads sparpagliadas) d’ina autonomia personala, e quai en la mesira e la furma giavischada.

Artitgel 5
L’autonomia persunala duai sa preschentar essenzialmain sco in’autonomia en ils secturs da la lingua, da la cultura e da l’educaziun (inclus l’autonomia finanziala necessaria); l’autonomia territoriala duess includer plinavant las funcziuns legislativas ed executivas confurm al princip da subsidiaritad.

Artitgel 6
Las regiuns autonomas e surtut las communitads etnicas duain participar a la pussanza politica tras represchentants (liads a las instrucziuns da lur communitads) en las segundas chombras dals parlaments naziunals, las qualas èn era participadas a la pussanza da decisiun europeica en ina segunda chombra dal parlament europeic (ensemen cun ils represchentants da las emprimas chombras dals parlaments naziunals).

Artitgel 7
In aut nivel d’identitad, d’autodeterminaziun, da participaziun e da democrazia pon ins plinavant cuntanscher tras in’autonomia constitutionala da las etnias e da las regiuns (federalissem) e qua tras ina participaziun a la pussanza ch’augmenta la stabilitad e la controlla e po uschia evitar e reglar conflicts, questa autonomia constituziunala duess era manar a stadis regiunals autonoms, sche betg l’entir territori dal stadi n’ha ina structura federalistica.

Autodeterminaziun

Artitgel 8
Independentamain da la dumonda fin nua che tanscha il dretg d’autodeterminaziun dals pievels, duai l’autodeterminaziun daventar in princip d’organisaziun´current destinà ad evitar ina dominanza estra per ils pievels gronds e pitschens, las gruppas etnicas e las regiuns.

Artitgel 9
L’integraziun europeica pon ins promover cun evitar la creaziun da novs stadis naziunals e preservar las unitads existentas en la mesira de l’unitad europeica giavischabla, sin ina basa d’egualitad tranter ils stadis. Sche l’integraziun sa basa sin structuras federalisticas, porta ella a tut las partidas dapli autodeterminaziun e stabilitad ch’in fracziunament en stadis-naziuns.

Artitgel 10
En quest rom favurisescha il process d’autolimitaziun in federalissem autentic, entant che las divisiuns ed lis cunfins che na sa fundeschan betg sin l’autodeterminaziun en in uschenumnà federalissem muntan ina determinaziun estra.

Ils signataris