Las circumstanzas

Il titel

Il concept

Las datas

Downloads

Deutsch

Rumantsch

Italiano

"O Diaus pertgiri!"

Il Grischun enturn l’onn 1800: onns revoluziunars

In’exposiziun da l’archiv chantunal dal Grischun
a
chaschun da l’appartegnientscha da 200 onns
dal chantun Grischun a la
Svizra

galaria da la citad, Cuira

ils 3 da matg fin ils 15 da zercladur 2003

Las circumstanzas

L’onn 1803 èn vegnids ultra dal Grischun tschintg auters chantuns da
nov tar la Svizra: Ils chantuns Vad, Tessin, Argovia, Turgovia e Son Gagl.
Quests tschintg chantuns eran avant l’invasiun dals Franzos l’onn 1798 per
gronda part regiuns subditas da la Confederaziun. Uschenavant ha
correspundì per els il svilup politic enturn l’onn 1800 ad ina liberaziun.
Subdits èn daventads uss novs commembers equivalents da la Confederaziun
svizra.

Dal tuttafatg differenta sa preschentava perencunter
la situaziun en il sisavel dals novs chantuns, numnadadmain en il
Grischun. Sco Republica da las Trais Lias era il Grischun fin l’onn 1799
in stadi independent e possedeva sez regiuns subditas cun la Vuclina ed
ils contadis da Buorm e Clavenna. La perdita da questas regiuns subditas,
la fusiun cun la Svizra e la nova constituziun chantunala decretada l’onn
1803 da Napoleon n’èn per consequenza betg vegnidas beneventadas da tuts.
Da l’autra vart vesevan er blers abitants dal Grischun la necessitad da
modernisar fundamentalmain las relaziuns politicas e socialas che datevan
da tschientaners.
Questa relaziun ambivalenta dal Grischun cun la
Helvetica (1798/99-1803) e cun la mediaziun (1803-1814) sa reflectescha er
en l’istoriografia dal Grischun. Ils aderents da lezza giada da las novas
ideas (ils uschenumnads patriots) èn bain vegnids festegiads da
l’entschatta ennà sco babs dal chantun Grischun odiern. A basa da la
misergia da guerra e da l’organisaziun centralistica dictada fermamain da
l’ester vegniva considerada la Helvetica dentant savens sco punct il pli
bass da l’istorgia grischuna. Questa impressiun è anc vegnida accentuada
da la perdita da las regiuns subditas e medemamain dal fatg che la fusiun
dal Grischun cun la Svizra è vegnida dictada per gronda part d’ordaifer.

La festa da 200 onns Helvetica, l’onn 1998 ha gì per
consequenza che l’istoriografia svizra è s’occupada da nov da questa
epoca. En il Grischun n’è questa discussiun dentant per gronda part betg
vegnida fatga. Er in motiv per quest fatg è quel, ch’ils effectivs da
l’archiv chantunal dal Grischun che dateschan da la Helvetica han manà ina
paupra vita fin uss: generaziuns d’istorichers han tschertgà las ragischs
da noss chantun pli gugent en vegls raquints da battaglias e d’eroxs
(chavazzins battaglia da Chalavaina e Benedetg Fontana) ch’en la perioda
enturn l’onn 1800. Perquai n’èsi fitg ditg betg vegnì manifestà in grond
basegn d’avair a disposiziun l’archiv da la Helvetica en ina furma
accessibla.
Da quest basegn da cumpensaziun tegna uss quint l’archiv
chantunal, a temp per il giubileum da 200 onns appartegnientscha dal
chantun Grischun a la Confederaziun. La registraziun da l’archiv da la
Helvetica marscha plainamain e vegn ad esser terminada la fin da l’onn
2003. A la perscrutaziun vegn alura a star a disposiziun in vast material
da funtaunas che po vegnir tschertgà cun meds electronics. Il medem mument
duain ils eveniments dal temp enturn l’onn 1800 er vegnir intermediads ad
in vast public. Per quest intent realisescha l’archiv chantunal ina
exposiziun sut il titel "O Diaus pertgiri! Il Grischun enturn l’onn 1800:
onns revoluziunars".

Il titel

"O Diaus pertgiri de quellas noitgs sco questa". Cun questa exclamaziun
ha terminà il scrivant dal cumin grond da Mustér ils 18 d’october 1798 ses
protocol davart ils eveniments da la notg precedenta. Nà da l’Uri eri
vegnì annunzià che schuldads franzos marschian vers Mustér sur il pass da
l’Alpsu.
L’alarm dal "Landsturm" era dentant prest sa mussà
nunnecessari. Il presentiment exprimì inconscientamain dal scrivant da
cumin ha tuttina duì sa confermar: paucs dis pli tard sfurmiclavi en
l’entir pajais da schuldads austriacs ed il mars 1799 han truppas
revoluziunaras franzosas occupà la Republica da las Trais Lias.
"O
Diaus pertgiri!" - questa uraziunetta dueva vegnir pronunziada anc savens
da las abitantas e dals abitants dal Grischun ils proxims mais ed onns.
Effectivamain èn capitadas in pèr onns avant e suenter 1800 chaussas
nunditgas, mai stadas. Structuras politicas anticas èn sparidas d’in di
sin l’auter; “auts e nobels signurs” èn daventads tuttenina “burgais”;
plantas da la libertad èn vegnidas endrizzadas ed èn puspè sparidas;
l’entir pajais è daventà ina plazza d’excercizi per armadas estras. Ed
entamez quest caos croda la naschientscha dal chantun Grischun.

Il concept

La dumonda da partenza per in’exposiziun davart
l’entschatta dal chantun Grischun è en sasez evidenta: Pertge gist 1803?
Tgi che s’occupa da questa pitschna dumonda, vegn dentant prest ad esser
confruntà cun ina vaira lavina da dumondas successivas: Tge ha Napoleon
exactamain da far cun il destin da noss chantun? Co era quai puspè cun
Suworow e cun tut ils auters generals e las truppas estras che
traffitgavan enturn l’onn 1800 en il Grischun? La Vuclina tutgava bain er
ina giada a "nus"? Ed insumma: n’aveva il Grischun betg gia bler pli baud
relaziuns cun la Svizra? Finalmain las numerusas noziuns specificas:
municipalitad, radunanza dals stands, regenza interinala, podestà, dieta,
cussegl da prefectura... Ins vesa dalunga: Ils eveniments da l’onn 1803 sa
laschan chapir pir en vista a la Helvetica – ed er questa curta epoca
resta in grond segn da dumonda, sch’ins na sa fatschenta betg da quai ch’è
stà avant.
L’exposiziun intermediescha ils eveniments cumplexs da
questa perioda cun quatter accents tematics. La basa dals emprims trais
accents èn las differentas furmaziuns politicas ch’han succedì durant il
temp enturn l’onn 1800 sin il territori dal chantun Grischun odiern.
Republica da las Trais Lias (1524 fin 1799), chantun Rezia (1799 fin
1803), chantun Grischun (dapi 1803). En il quart accent tematic vegn
finalmain fatga la dumonda, co ch’ils eveniments da quest temp muventà èn
vegnids elavurads en la memoria collectiva e co ch’els èn vegnids
transmess a las generaziuns posteriuras. Tavlas introductivas precedan ils
quatter accents tematics. Ellas pussibiliteschan ina emprima orientaziun a
las visitadras ed als visitaders da l’exposiziun.

Mussads vegnan d’ina vart stampats ed actas da l’archiv
chantunal e da la biblioteca chantunala, da l’autra vart objects e maletgs
dal museum retic, da museums regiunals e da persunas privatas. Ils objects
exponids cumpiglian tut las regiuns dal chantun ed expriman la ritgezza
linguistica e culturala dal Grischun. La selecziun dals exponats tanscha
d’ina custaivla brev da saida che datescha dal 18avel tschientaner, sur
proclamaziuns e gravuras ad objects dal mintgadi. Objects d’armaziun da
truppas estras e tavlas votivas documenteschan l’istorgia da la guerra,
sigils e chaus da brevs illustreschan co ch’ils simbols dal stadi sa
midan. En las scrittiras exponidas vegnan a pled ils umens dal scleriment
ed ils patriots, dentant er ils defensurs da la veglia Republica da las
Trais Lias. E last but not least vegnan ins a pudair admirar er documents
cun la suttascripziun originala da Napoleon Bonaparte.

Las datas

Exposiziun

Titel:
"O Diaus pertgiri!" - Il Grischun
enturn l’onn 1800: onns revoluziunars

Tema:
L’exposiziun stat en connex cun il giubileum
"200 onns chantun Grischun en la Confederaziun" e tracta il temp da la
spariziun da la Republica da las Trais Lias fin a l’acta da mediaziun da
1803

Structura:

· Tavlas introductivas (Il
temp, Ils eveniments, Las partidas, Las regenzas)

• 1. Or da la Rezia veglia – Ils davos
onns da la Republica da las Trais Lias

1.1 Il sistem politic e la conscienza da sasez da la
veglia republica
1.2 Umens dal scleriment ed innovativs;
Influenza da la revoluziun franzosa / cumbats politics a
l’intern; La perdita da las terras subditas

• 2. Veglia u nova libertad? - La
Helvetica en il Grischun

2.1 Istorgia da la guerra
2.2 Organisaziun politica ed
economica
2.3 Istorgia dal mintgadi e sociala

• 3. 1803 – La naschientscha dal chantun
Grischun

3.1 Preistorgia; L’acta da mediaziun; Il nov chantun

• 4. Sa regurdar ed emblidar – La
tradiziun dal temp enturn l’onn 1800

4.1 Litteratura e scienza; Tradiziuns popularas e mitus;
Festas commemorativas

Organisatur:
archiv chantunal dal Grischun

Realisaziun
Ivo Berther, concept e
texts
Luciano Fasciati, installaziun e furmaziun

Emprestaders:
archiv chantunal, museum retic,
biblioteca chantunala, museums regiunals e persunas privatas

Avertura:
venderdi, ils 2 da matg 2003, a las
18.00

Durada da l’exposiziun:
3 da matg fin ils 15 da
zercladur 2003

Lieu:
galaria da la citad (chasa communala),
Poststrasse 33, 7000 Cuira

Uras d’avertura:
mardi fin venderdi da las 14.30 –
18.00
sonda da las 10.00 – 15.00
dumengia e firads da las 14.00 –
17.00
glindesdi serrà

Visitas guidadas publicas:
mardi, ils 6, 13, 20 da
matg ed ils 10 da zercladur, mintgamai a las 19.00
Cultura a mezdi:
gievgia, ils 8 da matg ed ils 5 da zercladur, mintgamai a las 12.30

Visitas guidadas privatas:
Per gruppas, firmas,
uniuns e.u.v. vegnan organisadas sin dumonda visitas guidadas
spezialas.

Scolas:
Per visitar l’exposiziun cun classas èn
previsas las sequentas uras:

glindesdi da las 08.00 – 12.00 e da las 13.00 – 17.30
mardi fin
venderdi da las 08.00 – 12.00 e da las 13.00 –14.30

Reservaziuns piglia encunter l’archiv chantunal. Per la surveglianza e
las visitas èn cumpetentas las persunas d’instrucziun. En cas da basegn
han lieu occurrenzas introductivas.

Entrada:
La visita da l’exposiziun è gratuita. Er
las visitas guidadas e las occurrenzas introductivas vegnan fatgas
gratuitamain.

Catalog da l’exposiziun

En connex cun l’exposiziun vegn ina publicaziun accumpagnanta
creada che preschenta ils objects e texts mussads en ina furma cumpacta e
documentescha els sur il temp d’exposiziun ora. Il catalog po vegnir
cumprà en l’exposiziun u po vegnir retratg tar Terra Grischuna Verlag,
Felsenaustrasse 5, 7004 Cuira, telefon 081 256 70 50.

Napoleon a la HIGA!

Parallel tar l’exposiziun en la galaria da la citad da Cuira
preschenta l’archiv chantunal Highlights or da “O Diaus pertgiri“ a la
HIGA: Dals 23 da matg fin il prim da zercladur mussa l’exposiziun speziala
ad in vast public objects elegids or dal temp d’origin dal chantun
Grischun.

Occurrenzas spezialas

sala Pestalozza (galaria studio 10), Rabengasse 10, 7002 Cuira,
mintgamai a las 20.00

gievgia, ils 15 da matg 2003:
Referat: "Ballas da chanuns e
maletgs votivs"
Ils objects d’exposiziun pertutgant la guerra
dals Franzos da 1799 e lur istorgia
Organisatur: archiv chantunal
dal Grischun, referents: Ivo Berther e Gaudenz Schmid

gievgia, ils 3 da zercladur 2003:
Projecziun commentada dal
film: "Suworow al kino"
Persunas ed eveniments da l’exposiziun
en films dramatics e documentars
Organisatur: archiv chantunal dal
Grischun

Ulteriuras infurmaziuns

En l’internet:
www.staatsarchiv.gr.ch/ausstellung

Persuna da contact:
Ivo Berther, archiv chantunal
dal Grischun, Karlihofplatz, 7001 Cuira
tel.: 081 257 28 03 e-mail: [email-masked]

Downloads

• Die Zeit

• Die Ereignisse

• Die Parteien

• Die Texte

Relation der Bündner Deputierten in Paris
1802-1803

Mediationsverfassung des Kantons Graubünden

Eröffnungsrede Grosser Rat 1803

Dankadresse des Grossen Rates an Napoleon sowie dessen
Antwort