La punt tranter las linguas

(lr)

A las scolas ladinas dal Tirol dal sid vegn realisà in project per introducir l'instrucziun da linguas integrala cun quatter linguas.
La finamira da la didactica da linguatgs integrala è da nizzegiar la plurilinguitad dals uffants e magisters per ina instrucziun da linguas anc pli effizienta. Ils accumpagnaders scientifics dal project èn dus Grischuns: Rico Cathomas e Werner Carigiet.
La scola Ladina dal Tirol dal sid è ina scola plurilingua. Gia uffants pitschens a partir da trais onns emprendan qua da sa mover en almain trais linguas (ladin, talian, tudestg, pli tard er englais).
Gia uffants da l'emprima classa discurran currentamain las trais linguas, quai betg il davos perquai ch'els vegnan instruids a moda immersiva.
Ils scolars da las scolas ladinas dal Tirol dal sid èn gia campiuns mundials da la plurilinguitad. Tuttina han ins realisà che l'emprender linguas pudess er qua ans vegnir optimà. Novas retschertgas da la neurolinguistica mussan numnadamain che las diversas linguas che nus emprendain na vegnan betg arcunadas en differents lieus da noss tscharvè, mabain ch'els cundividan gronds areals cuminaivels. Sche jau enconusch p.ex. il pled "chaun" en mes linguatg matern, na stoss jau betg pli emprender la muntada dal pled en la nova lingua, mabain be colliar la nova furma dal pled cun in cuntegn che jau aveva gia arcunà cun mia emprima lingua. Jau poss damai nizzegiar las enconuschientschas linguisticas da mia emprima lingua per emprender la segunda, terza e.u.v.

Fin oz emprendev'ins linguas uschia, ch'ins empruvava da separar strictamain la nova lingua da la lingua materna u d'autras linguas.
Ins sa cumportava uschia, sco sche la lingua materna e la lingua nova fissan chaussas totalmain differentas. L'emprima lingua dueva guntgir uschè spert sco pussaivel or da la stanza da scola per pudair emprender la nova a moda "genuina" e "nuninfluenzada".
Ma serius: funcziuna emprender linguas propi uschia? Sto insatgi che dominescha gia ina, duas u dapli linguas emprender ina nova totalmain da fund?

Cun sia emprima lingua emprenda in uffant er insatge ch'ins pudess numnar "lingua sco tala". Ina fitg gronda part da las structuras da basa, dals suns e segns, existan en tut las linguas. Tschertas linguas èn parentadas, uschia che blers ulteriurs mecanissems funcziunan tuttina u a moda sumeglianta. Linguas n'èn damai betg inslas isoladas en in ocean, mabain plitost culms da glatsch che guardan or da l'aua. A la surfatscha poi bain parair ch'ellas sajan separadas. Sut la surfatscha èn els dentant colliads fermamain in cun l'auter e cundividan gronds areals cuminaivels.
La didactica da linguatgs integrala emprova da render vesaivlas las structuras da basa e da las nizzegiar sistematicamain per l'acquist da linguatg(s). Ella allontanescha per part la separaziun da las linguas en l'instrucziun e renda vesaivels ils tratgs cuminaivels e las differenzas tranter las linguas participadas. Emprenda in uffant p.ex. rumantsch, talian e tudestg, po el constatar ch'i dat en rumantsch e talian be dus genus (masculin e feminin), entant ch'i dat trais en tudestg. EI realisescha p.ex. ch'ils nums dals fritgs tunan fitg sumegliant en talian e rumantsch, ma ch'i dat er nums tudestgs che na sa distinguan strusch. (www.pze.aVmemol downloadl ge030301.pdf)