Mesiras substanzialas per la lingua smanatschada
La Lia rumantscha prenda posiziun appartegnent la nova lescha da linguatg 
sin plaun federal

Da Martin Cabalzar

Tschintg onns suenter l’approvaziun dal nov artitgel da linguas en la constituziun federala vegn quel uss finalmain concretisà en ina lescha da linguas speziala. La Lia rumantscha beneventa en il rom da la procedura da consultaziun il sboz preschentà, fa dentant intginas propostas per mesiras concretas che resguarda specificamain la promoziun dal rumantsch sco sulet linguatg naziunal ed uffizial che n’è betg mo periclità, mabain smanatschà en sia existenza. Sco quai che il secretari general da la LR Gion Antoni Derungs ha sincerà è la posiziun che la LR ha inoltrà oz a cussegliera federala Ruth Dreifuss vegnida discutada intensivamain en in gruppa da preparaziun e silsuenter sancziunà unanimamain da la suprastanza da la LR. Da la gruppa da preparaziun han prendì part corifeas rumantschas sco derschader federal Giusep Nay, ils anteriurs parlamentaris federals Martin Bundi e Luregn Mattias Cavelty, cusseglier naziunal Hansjörg Hassler, deputà Romedi Arquint, il cusseglier municipal Cristian Collenberg, l’anteriur referendari chantunal per dumondas da lingua Arno Berther, la linguista Anna-Alice Dazzi Gross ed il secretari da la LR Gion Antoni Derungs.

Concretisaziun è necessaria
Il nov artitgel da linguas en la constituziun federala ha dà al rumantsch il status da lingua parzialmain uffiziala, vul promover la chapientscha vicendaivla e sustegnair chantuns plurilings. Tenor Gion Antoni Derungs èsi uss necessari da concretisar questas finamiras generalas en ina lescha executiva che cuntegn mesiras che pon vegnir applitgadas directamain e mussar in effect pratic. "Bun tschintg onns suenter la decisiun davart il nov artitgel da linguas na dastgi betg vegnir targlinà pli ditg cun sia concretisaziun", pretenda Gion Antoni Derungs. La confederaziun haja numnadamain obtegnì la clera incumbensa dal pievel da s’engaschar pli ferventamain per sias linguas. E Derungs insista er sin l’aspect finanzial: "En vista a la muntada da la quadrilinguitad e da la convivenza paschaivla da las communitads linguisticas astga quest exercizi era custar insatge. " En text cler vul quai era dir: "Per la promoziun da la lingua rumantscha che è la suletta lingua naziunala che è smanatschada ston ins era metter a disposiziun daplirs meds finanzials." Cun instruments finanzials possia ins dar novs impuls ed iniziar novs svilups. E la Lia rumantscha constatescha en ses scriver a cussegliera federala Ruth Dreifuss ch’ils resultats da la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 – sche er mo provisoris – mussian che la situaziun da la Rumantschia saja alarmanta. "La necessitad per mesiras substanzialas è pli che dada", di Gion Antoni Derungs.

Mesiras substanzialas ed extraordinarias per il rumantsch
La nova lescha prevesa che ils dus pli pitschens linguatgs, il talian ed il rumantsch, duain obtegnair sustegn. La LR punctuescha dentant che la situaziun dal rumantsch n’è betg cumparegliabla cun il talian. Il rumantsch è smanatschà en sia existenza, betg il davos perquai ch’i ha nagina retroterra culturala en il fund. Il talian sa dentant profitar dal spazi italofon en il Tessin ed en l’Italia. Perquai pretenda la LR mesiras substanzialas extraordinarias per il rumantsch. Tenor l’avis da la LR n’è il support per il rumantsch sco previs betg suffizient. Perquai propona la LR in nov artitgel 23 bis davart la protecziun dal rumantsch (guarda fanestra!).

Il chantun na fa betg ses pensum
Plinavant èn ils chantuns tenor art. 70 al. n da la constituziun federala obliads da prender resguard sin la repartiziun territoriala tradiziunala da las linguas. Malgrà questa stipulaziun obliganta n’è la regenza grischuna betg stada pronta d’integrar in princip territorial modifitgà en la nova constituziun chantunala. Gion Antoni Derungs accentuescha dentant che quest princip territorial saja da gronda impurtanza cunzunt per ina lingua pitschna e smanatschada sco il rumantsch. E la LR scriva cler e net: "Tut las mesiras da la confederaziun en favur dal rumantsch fissan vanas sch’il chantun pudess far ina autra politica da lingua cun betg procurar per ina applicaziun consequenta da la lingua minoritara sin plaun local e regiunal", scriva la LR. Uschia è medemamain anc previs en il Grischun nagut per pudair impedir en in cas urgent ch’ina maioritad tudestga pudess eleger il tudestg sco lingua uffiziala en ina vischnanca che fa part dal territori tradiziunal rumantsch e nua ch’i exista anc ina impurtanta minoritad rumantscha. Quai saja cunter la constituziun federala, argumentescha la LR.

Princip territorial è indispensabel
La gruppa d’experts è er da l’avis che l’autonomia communala na saja nagin impediment per ina legislaziun dal chantun en il senn pretendì. Politicamain dettia i era vias per tegnair quint da questa autonomia fixond che il linguatg uffizial vegnia fixà en stretga collavuraziun e sche pussaivel cun il consentiment da las vischnancas pertutgadas. La LR constatescha che tuttas mesiras per mantegnair la lingua smanatschada en sia existenza na gidian la finala nagut sche il territori na vegnia betg determinà. Plinavant propona la LR da definir en ina ordinaziun executiva ils champs d’applicaziun ed il volumen minimal da publicaziuns rumantschas tar la confederaziun. La schelta dals texts translatads na dastgia betg esser casuala, la schelta stoppia esser professiunala, l’applicaziun esser controllada e la simultanitad esser garantida.

Protecziun dal rumantsch
(art. 23 bis nov)
1. En il territori tradiziunal rumantsch lubescha il resguard sin la lingua retorumantscha las restricziuns da la libertad da lingua da persunas d’autra lingua ch’èn necessarias per il mantegniment dal rumantsch smanatschà.

2. Il chantun Grischun determinescha quest territori. El ha quità ch’il rumantsch vegnia applitgà en quest sco lingua uffiziala sin il champ administrativ e giudizial sco er en scola. El sustegna las autoritads localas latiers.

3. La confederaziun ed ils chantuns prendan e sustegnan era mesiras en favur dal rumantsch ordaifer ses territori tradiziunal.