Antruras Dante e Luther, oz las medias

Da Bernard Cathomas

"En tge rumantsch?" Quai era la dumonda da standard da quels che tramettan texts e products en nossas regiuns, sch'ins vuleva motivar els da duvrar il rumantsch. E cun quai era la discussiun per regla finida. Igl è quasi nunpussaivel da persvader insatgi d'ordaifer da duvrar 2 ni plirs idioms per furnier texts ad ina populaziun da 40'000 persunas. L'alternativa è clera: in rumantsch u nagin rumantsch. Pir il linguatg cuminaivel ha pussibilità da resguardar il rumantsch per tantas e tantas scrittiras d'ordaifer ch'inundeschan pli e pli la Rumantschia.
Il rumantsch grischun è stà in ferm impuls. Ina nova generaziun ha sa laschà motivar, numerus secturs novs èn vegnids averts al rumantsch, l'innovaziun linguistica ha sveglià interess e respect en ed ordaifer noss cunfins. E sch'ins vul vesair a moda positiva: L'opposiziun ha sfurzà da ponderar anc meglier, co proceder e las cuntraversas han gidà a mantegnair l'interess per la chaussa.

Ussa han er auters d'agir
Nua duai il linguatg da scrittira vegnir duvrà? Quella dumonda-clav è vegnida respundida fin ussa en moda fitg diversa. Da "placativ" sur "selectiv" fin "exclusiv" hai dà da tuttas propostas e praticas. Ussa datti respostas represchentativas ed uffizialas. Maioritads da passa 70% vulessan il linguatg da scrittira en l'administraziun, en las medias ed en scola. Cun quella retschertga – exequida per incumbensa da la regenza grischuna cun metoda scientifica irreproschabla – è dada ina nova basa da decisiun. Nagin po pli pretender ch'ils resultats positivs sajan manipulads da la Lia rumantscha. La LR e sias uniuns affiliadas èn – sco ins sa – stadas scepticas envers la retschertga, bainsavend ch'in resultat negativ avess forsa schizunt impedì da cuntinuar cul project. En ina resoluziun a la SCUNTRADA 1994 a Donat en Val Schons è schizunt vegnì pretendì ch'il chantun duessi investir ils 360'000 francs per infurmar davart il rumantsch grischun e per persvader la populaziun, e betg per ina retschertga. Ils gremis chantunals decisivs han dentant vulì la retschertga ed han uss ils resultats per prender las decisiuns. Il bal n'è betg pli sulettamain tar la Lia rumantscha. Ussa han er auters d'agir!

•	La LR ha ademplì ses pensums primars da crear e sviluppar il linguatg da scrittira e da cuntanscher ina buna acceptanza. Ella dovra il rumantsch grischun sco linguatg d'administraziun per l'agen diever, ella cuntinuescha cun la lavur linguistica ed ha incumbensà ina gruppa da persunas da la scola, da las medias e da l'administraziun da sviluppar ina strategia co ir vinavant. La LR n'ha, quai saja punctuà, betg da prender decisiuns en quests secturs. Ella sustegn da princip in diever augmentà dal linguatg da scrittira e vul sa gidar per realisar decisiuns, sche quai vegn giavischà, p. ex. cun far translaziuns, curs, ediziuns u autras lavurs.
•	Las administraziuns ed interpresas privatas han per ina gronda part gia prendì daditg lur decisiuns. Ellas èn stadas las pionieras per derasar il rumantsch grischun. Bancas, segiranzas, la PTT e la Viafier federala, producents da products da consum e numerusas instituziuns surregiunalas han en atgna responsabladad e cun custs supplementars dà al rumantsch grischun spazi e prestige. Cun scadin text en rumantsch grischun vegn quel pli enconuschents e pli acceptà, sco la retschertga cumprova.
•	Las administraziuns publicas ston uss agir. La confederaziun ha rimnà experientschas ils onns passads  e po cuntinuar sin in bun fundament. Sche l'artitgel 116 vegn acceptà, retschaiva ella ina nova incumbensa. Ins po ussa sulettamain sperar che Rumantschas e Rumantschs chapeschian, che la votaziun dals 10 da mars proxim è noss'ura. I fiss propi deplorabel, sche nus mettessan crappa en via a sasez cun in nausch resultat. Per il chantun Grischun ha l'anteriur president dal cussegl grond Not Carl gia pretendì il 1994  dapli curaschi da duvrar il rumantsch grischun, e la gruppa da lavur per las REGIUNS LINGUISTICAS DAL GRISCHUN postulescha "in linguatg uffizial". La regenza na ristga perquai betg bler, sch'ella prenda cun chaschun la decisiun che s'impona.
•	Las medias e las scolas han chapaivlamain in pau pli grev da decider. En quels secturs han ils idioms per part ina lung tradiziun. Per la scola e las medias avess bain strusch insatgi pretendì gia uss novas decisiuns senza ils resultats da la retschertga uffiziala dal chantun, era sch'emprovas en scolas han purtà resultats encuraschants. Ils resultats da la retschertga pretendan dentant discussiuns e decisiuns, sch'ins na vul betg ignorar il giavisch dad ina maioritad dal pievel.

Il temp è madir
Sche las instanzas motiveschan a favur dal rumantsch grischun, vegn el acceptà, senza dubi. Sch'i è stà pussaivel da cuntanscher, per part encunter la veglia da differents gremis, ils resultats positivs da la retschertga, quant dapli acceptanza è pussaivla cun lur sustegn! Quai ch'i dovra dentant en mintga cas, almain per quels che stuessan scriver il rumantsch grischun, èn curs d'introducziun sistematics. Tgi che fa quels curs vegn a vesair, quant spert ch'i va da scriver quai linguatg, quant bain ch'el s'adattescha e quant bel ch'el po esser.

Per finir anc trais puncts ch'ins na po betg repeter avunda:
Primo: Nagin sto tschantar, mintgin po dentant levamain leger e chapir rumantsch grischun. I dovra sulettamain l'emprim pass: prender e leger.
Secundo: Mintgin(a) po scriver vinavant ses idiom. Tuttas administraziuns che dovran sezzas rumantsch grischun n'han betg smesà l'engaschament per ils idioms. Il cuntrari: Anc mai èsi vegnì fatg tant per ils idioms sco dapi l'introducziun dal rumantsch grischun. E ch'ins po mantegnair l'idiom local e regiunal, schizunt sch'ins emprenda il linguatg da scrittira en scola, cumprovan noss vischins da la Svizra tudestga a moda eclatanta.
Il rumantsch grischun dovra infurmaziun, persunas che scrivan, in med da transport e lectur(a)s. Quai pon las medias porscher. Ellas pon esser oz quai che la Bibla da Luther è stada per il tudestg da scrittira e las ovras da Dante per il "buon italiano". Che mesira e sentiment èn vinavant qualitads necessarias sa chapescha da sasez.