«L’Austria è libra!»
Vienna, 15 da matg 1955

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Avdants da vitgs sco Martina, Samignun, Diepoldsau e St. Margrethen han savì vesair damanaivel la mort e levada da l’Austria. 1938 ha Adolf Hitler (1889–1945), figl d’in dazier imperial, abolì il cunfin da l’En, tranter l’Austria e la Germania, che ses bab aveva controllà. Schizunt il veteran socialdemocrat Karl Renner (1870–1950) ha ditg «gea» a la votaziun populara che ha confermà la fin da l’Austria independenta. Passa set onns a la lunga ha la bandiera cotschna cun crusch giavunada sventulà dal Lai da Neusiedl a la Carnizia ed al Muntafun. L’Austria era svanida dal mund geopolitic. Ma ils 27 d’avrigl 1945 ha la «Regenza statala austriaca provisorica», manada da Renner, declerà: «La republica da l’Austria è restaurada (…). L’annexiun sfurzada si 1938 al pievel austriac è annullada» (1). Ils 25 da november 1945 han ils Austriacs elegì lur Cussegl naziunal tenor la constituziun da 1920; ils 18 da december han ins saramentà chancelier federal Leopold Figl (1902–1965, chancelier fin 1953), il qual era stà onns a la lunga en dus champs da concentraziun. Dentant n’era l’Austria betg libra; ses intschess occupavan quatter pussanzas victoriusas. Pir ils 15 da matg 1955 a las indesch e mesa, en la sala da marmel dal Belvedere (terz district da Vienna) han lur quatter ministers da l’exteriur e lur collega austriac Figl suttascrit in «patg statal davart la restauraziun d’in’Austria independenta e democratica ». Sin quai è Figl, cun larmas da legria en ils egls, cumparì sin il balcun, mussond il document a la fulla giubilanta: «Ina via spinusa da deschset onns senza libertad è a fin (…). Jau sun tuttafatg persvas che cun quest patg entschaiva in’epoca nova e ventiraivla da l’istorgia austriaca, sut l’ensaina d’ina politica da neutralitad e d’independenza visavi tuts stadis (…). L’Austria, sco stadi liber e suveran, vegn a prender ses plaz en la gronda famiglia dals pievels (…) per contribuir a l’encletg internaziunal ed a la pasch. Engraziond al Tutpussent proclamainsa: Il pievel austriac giubilescha, tuts sains tutgan, l’Austria è libra!» Ils 26 d’october ha il davos schuldà d’occupaziun bandunà l’Austria. Igl era vairamain la fin d’in mez tschientaner fitg turbulent. 

L’imperi multinaziunal
2004 avainsa festivà il tschientenari da l’Uniun dals Grischs. Ses fundatur, preditgant Otto Gaudenz da Scuol, era naschì 1869 sco figl d’in cafetier a Pola (oz Pula/Croazia), lezza giada il grond port militar austriac sper il Mar adriatic. L’imperi da Francestg Gisep (1830–1916) possedeva ina marina respectabla; sin sias navs da guerra discurriv’ins il dialect venezian da Trieste e Pola. 1866 ha la flotta da l’admiral Wilhelm von Tegethoff (1827–1871) battì quella da l’admiral piemuntais Carlo Pellion cont da Persano (1806–1883). 1890 dumbrava Pola 38 937 olmas, da linguatg talian (18 680), croat (9823), tudestg (4419) e sloven (1498). Dapi 1867 cumpigliava la «monarchia dubla» l’imperi da l’Austria (300004 km2, passa 29 milliuns olmas en 1914) ed il reginam da l’Ungaria (325 411 km2, passa 21 milliuns olmas). En l’Austria davi regiuns da linguatg croat, polac, rumen, sloven, talian, tschec, tudestg euv.; Austriacs eran tuts avdants, mintgin chantava l’imni imperial en in u l’auter linguatg, sco ch’in confederà fa cun il Psalm svizzer. 

Independenta cunter veglia 
1918–1920 è il stadi multinaziunal cuminaivel crudà ensemen; l’Italia e la Rumenia han annectà plis tocs, stadis novs auters tocs, l’Ungaria reducida è vegnida tuttafatg independenta. L’autur principal da lezza partiziun, il politicher franzos Georges Clemenceau (1841–1929) ha punctuà: «L’Autriche, c’est ce qui reste » («L’Austria è quai che vanza»). Ils victurs han scumandà a lez «vanzet» da linguatg tudestg da s’unir cun la Germania republicana – ed al Vorarlberg aleman da s’unir cun la Svizra, malgrà l’engaschi da cuss. fed. Felix Calonder (1863–1952). L’Austria republicana è pia vegnida navidas independenta. «Vienna n’era betg pli chapitala d’ina monarchia cun var 50 milliuns olmas, mabain (…) d’in pajais da 6 milliuns (…). Il sentiment collectiv che l’Austria na sappia betg viver sula suletta, bramava instanzas protecturas. Blers cristiansocials las tschertgavan en l’Italia faschista, parts da la socialdemocrazia (…) cunzunt en la Partida socialista tudestga; quests eran persvas da pudair realisar lur finamiras mo ensemen cun la Germania» (2). 1933 ha la regenza d’Engelbert Dollfuß (1892–1934), admiratur da l’Italia faschista, prendì cumià da la democrazia. «En favrer 1934 hai dat conflicts averts e sanguinus tranter la regenza e la socialdemocrazia (…). Questa ha proclamà la chauma generala; i ha dà cumbats en pliras regiuns, per exempel a Vienna, Linz e Steyr (…). Las truppas da la regenza han surventschì en trais dis. Funtaunas uffizialas han rapportà da 300 unfrendas mortalas» (3). La socialdemocrazia na saveva s’identifitgar cun il stadi autoritar da Dollfuß e ses successur Kurt von Schuschnigg (1897–1977). Tant pli lev èsi stà 1938 per Hitler da stgassar l’Austria da la carta geografica. 1939 ha’l provocà la guerra mundiala e partì la Pologna cun l’Uniun sovietica; questa ha’l lur attatgà 1941. 

Restaurada senza il Tirol dal sid
1943 pareva ina disfatga tudestga adina pli probabla. Ils trais alliads principals han entschavì a pinar la pasch. Ins n’astgava pli pussibilitar a la Germania da provocar puspè ina guerra. En october ha Viatscheslav Mihailovitsch Scriabin «Molotov» (1890–1986), minister sovietic da l’exteriur, envidà ses dus collegas ad ina sentupada. Da Numnasontga hani publitgà ina «Decleraziun davart la restauraziun d’in’Austria libra ed independenta»: «L’Austria è stada l’emprim pajais liber che ha stuì vegnir l’unfrenda da la politica agressiva da Hitler. Ins duai la liberar dal domini tudestg. L’occupaziun tudestga da l’Austria resguardainsa sco nulla e chassa» (4). Sin questa basa ha la regenza provisorica da 1945 restaurà la republica da l’Austria. Questa attirava schizunt ina cuminanza separada da Vienna dapi 1919, numnadamain il Tirol dal sid, regalà lezza giada a l’Italia sco «paja» per sia decleraziun da guerra da 1915 a l’Austria. 1945–1946 han ins rimnà passa 123000 suttascripziuns per ina petiziun che punctuava «il giavisch stataivel (…) che nossa patria, il Tirol dal sid, dal Brenner a Salurn, vegnia puspè reunì cun il Tirol dal nord e l’Austria» (5). Lez giavisch ha sveglià simpatias en ils pajais victorius, tant pli ch’il naziunalissem talian era mal vesì. Ils 5 da settember 1946, en la Cumissiun territoriala da la conferenza da pasch, ha il viceminister sovietic da l’exteriur declerà ch’i saja «ina disa taliana da tradir allianzas (…) sco la politica dal schacal che va per las pitgognas en il desert a tschertgond pavel» (6). Ma da l’autra vart ha la Jugoslavia communista, lezza giada vasalla da Moscva, survegnì la regiun cleramain taliana da Pola senza nagina votaziun populara. Er en il Tirol dal sid han ins desistì da consultar il pievel pertutgà davart ses destin; l’Austria ha stuì sa cuntentar d’ina cunvegna cun l’Italia (5 da settember 1946) che mitigiava il centralissem roman en il Tirol dal sid a favur da la cuminanza tudestga, ma taschentava ils Ladins, resguardads da Roma sco d’etnia taliana. 1947 ha il patg da pasch tranter ils victurs e l’Italia «prendì enconuschientscha» da lezza cunvegna bilaterala. 

La vieuta da Molotov
Ils politichers da la republica restaurada n’han betg repetì ils sbagls dals onns trenta. Las duas partidas principalas, la populara e la socialdemocratica, han furmà ensemen tuttas regenzas enfin a 1966. Uschia, cun l’agid dal sindicat democratic, han ins pudì superar 1950 la chauma generala provocada dals communists e sustegnida dals occupants sovietics. Ma cun la guerra fraida è l’Austria restada onns a la lunga en la sala da spetga da la politica mundiala. Pir la Gronda Bretagna, Frantscha e lur alliads «atlantics» han midà la situaziun en october 1954, «dond in’armada independenta a la Republica federala da Germania e la beneventond sco commembra da l’allianza cun dretgs eguals» (7). Molotov ha reagì. Ils 8 da favrer 1955 ha’l sa declerà pront da concluder in patg per francar l’independenza austriaca. Ils 16 da mars ha la regenza replitgà ch’ella na veglia far nagina allianza militara, ni tolerar nagina basa militara en ses intschess suenter la fin da l’occupaziun. Ils 24 ha Moscva envidà chancelier federal Julius Raab (1891–1964) a discutar il patg. Ils 11 d’avrigl è ina delegaziun austriaca sgulada encunter la chapitala russa, cun Raab, Figl, vicechancelier federal Adolf Schärf (1890–1965) e secretari da stadi Bruno Kreisky (1911–1990). Ils 15 èni turnads en 
l’Austria; lur viadi da l’eroport enfin a Vienna è stà in cortegi triumfal. Ils 19 ha Molotov proponì ina sentupada dals ministers da l’exteriur a Vienna per concluder il patg cun l’Austria. Suenter ina conferenza dals ambassadurs cumpetents han ils tschintg ministers sa rimnads, numnadamain Figl, Molotov, John Foster Dulles (1888–1959), Harold Macmillan (1894–1986) ed Antoine Pinay (1891–1994 [sic!]). La memorabla sesida è stada en il grondius palazi baroc numnà «Oberes Belvedere» ed erigì da l’architect Johann Lukas von Hildebrandt (1668–1745) sin incumbensa da prinzi Eugen da Savoia (1663–1736). Las stipulaziuns decisivas dal patg per l’Austria, cunzunt dal punct da vista da Moscva, eran il duair da neutralitad ed il scumond da s’unir cun la Germania. La neutralitad austriaca stagliava las colliaziuns da l’allianza atlantica tranter la Baviera e las Alps talianas, e quai damanaivel da las concentraziuns militaras sovieticas en Tschechia. 

Svilup e success
Ma gist il svilup da la neutralitad austriaca lubescha da far ina bilantscha positiva tschuncanta onns suenter la conclusiun dal patg. Cun la fin da l’Uniun sovietica ha l’Austria pudì adattar sia neutralitad a la vieuta. Ella ha lubì ad aviuns militars da sgular sur ses intschess 1990–1991 per cumbatter l’Irac sin incumbensa da las Naziuns unidas. 1995 è’la vegnida commembra da la Uniun europeana (UE); questa cumpiglia dapi 2004 las parts principalas da l’anteriura Austria-Ungaria. L’Austria (oz 8 milliuns olmas) fa era part dals spazis da l’euro e da Schengen. Ma gia 1969–1971 ha‘la astgà registrar in success diplomatic. Suenter onns d’engaschi perseverant ha’la cuntanschì in’autonomia pli favuraivla per il Tirol dal sid aifer l’Italia ed ina renconuschientscha efficazia dal ladin en las valladas Badia e Gherdeïna. 

Politichers populists
Da l’autra vart, areguard ina minoritad da linguatg da strusch 25 000 olmas, n’ha’la anc betg realisà a moda cuntentaivla ina prescripziun dal patg da 1955. I sa tracta en sasez d’ina cagna, ma d’in detagl da gronda valur simbolica che dat perditga d’ina testardezza e d’in’intoleranza nunchapiblas, tar ina part da la classa politica, en il pajais federativ da Carnizia (558 000 olmas). L’art. 7.3 dal patg tuna: «En ils districts (…) da Carnizia e Burgenland (…) cun populaziun slovena, croata u maschadada vegn il linguatg sloven u croat lubì sco uffizial sper il tudestg. En tals districts vegnan las indicaziuns ed inscripziuns topograficas scrittas tant per sloven u croat sco per tudestg.» En Burgenland (277 000 olmas), part da l’Ungaria fin a 1920, ha la plurilinguitad tradiziunala pussibilità da realisar lezza prescripziun senza grondas difficultads. En Carnizia perencunter chaschunava il progress social generalmain la germanisaziun dals Slovens. Las pretensiuns territorialas dal stadi slav dal sid proclamà 1918, ma cunzunt quellas da la Jugoslavia communista davent da 1945, han provocà l’aversiun da blers encunter il linguatg sloven insumma; psicologs han diagnostitgà ina tema elementara («Urangst»). Uss è la Jugoslavia svanida; la Slovenia (strusch 2 milliuns olmas) è in stadi democratic e fa part da l’UE. En Carnizia dentant profitan politichers populists vinavant da quella tema, restrenschend il pli pussaivel il dumber da tavlas bilinguas. La discussiun en lez reguard è vegnida puspè actuala pervi da la commemoraziun imminenta dals 15 da matg e da la persunalitad teatrala da Jörg Haider, il mistral da Carnizia. Tut quai n’impedescha betg da festivar il 50avel anniversari da la libertad austriaca, per exempel visitond l’exposiziun organisada fin a Numnasontga 2005 a Schallaburg (vischnanca da Schollach) sper Melk, tranter Vienna e Linz, cun il titel: «L’Austria è libra. 50 onns patg statal» (www.oesterreichistfrei.at). 

1) Cità en: Erich Zöllner e Therese Schüssel, Das Werden Österreichs. 7avla ediziun. Vienna (Österreichischer Bundesverlag, ISBN 3-215-01618-4) 1990, p. 248.
2) Stephan Rudas, Österreich auf der Couch. Vienna (Ueberreuter, ISBN 3-8000-3791-2)
2001, pp. 128–129. 
3) Erich Zöllner (sco nota 1), p. 242. 
4) Cità en: Erich Zöllner (sco nota 1), p. 248.
5) Cità en: Viktoria Stadlmayer, Kein Kleingeld im Länderschacher. Südtirol, Triest und Alcide Degasperi 1945/1946. Puntina (Wagner, ISBN 3-7030-0364-2) 2002, p. 107. 
6) Cità en: Viktoria Stadlmayer (sco nota 5), p. 197, nota 555. 
7) Heinz Pächter, Weltmacht Russland. Minca (dtv) 1970, p. 250.