Istanbul, 24 d’avrigl 1915
I cumenza l’emprim genocidi dal tschientaner 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Il teolog grischun Leonhard Ragaz (1868–1945) scriva en sia autobiografia che l’uscheditga «Affaire Dreyfus», pia la cuntraversa davart la culpa u innocenza dal chapitani franzos Alfred Dreyfus (1859–1935) haja sveglià ses interess per la politica mundiala. Lura agiunscha’l: «Anc bler dapli, cun bler dapli persistenza, m’han commovì las orrurs snuaivlas ch’ils Tircs han commess encunter ils Armens sut (…) sultan Abdülhamit. Lezzas orrurs stevan di e notg avant mia olma; jau las menziunava er en predis, savens cun gronda vehemenza. La chaussa armena è lura restada ditg in tema principal da mia vita, tant pli che la Tirchia è stada recidiva, a moda sgarschaivla, sut ils ‘Tircs giuvens’ durant l’emprima guerra mundiala. Anc avant paucs onns ha mia agitaziun s'inflammada puspè cun leger ‘Die vierzig Tage des Musa Dagh’ da Franz Werfel» (1). Era l’istoricher Jean-Marie Carzou, en sia ovra fundamentala davart ils Armens en l’Imperi tirc (2), distingua tranter ils mazzaments da 1894–1896 sut sultan Abdülhamit (1842–1918), numnads «la prova generala» (p. 61), ed il «genocid exemplar» dal reschim naziunalist che ha surpiglià la pussanza 1909 suenter l’abdicaziun d’Abdülhamit. Ses frar Mehmet (1844–1918) è lura stà sultan enfin a sia mort, ma la pussanza reala exercitavan trais ministers, t. a. Mehmet Talat (1872– 1921). «Ils 24 d’avrigl 1915 ha la regenza tirca arrestà sur notg tuttas persunalitads armenas (intellectuals e politichers) d’Istanbul: 500 – 600 tenor varsaquantas funtaunas, 200 tenor autras, en mintga cas almain 235, cifra francada e publitgada pli tard da la regenza tirca. Ins als ha l’emprim impraschunads, lura deportads. Talat ha ditg avant in diplomat tudestg: ‘S’enclegia che blers deportads èn tuttafatg innocents’. Fitg paucs han survivì. Cun lezza raitada ha entschavì per ils Armens in temp da deportaziuns sistematicas ch’avevan finalmain en mira d’als eliminar tuttafatg da l’intschess tirc, par-tend da las provinzas nua che la guerra [encunter la Russia, G. S.-C.] aveva lieu. En dus onns èn passa in milliun umans morts a moda snuaivla e barbara» (p. 109). Co èsi vegnì adaquella?  

Ils cristians da l‘Imperi tirc 
Durant las guerras da religiun en Frantscha, Germania e Rezia era l’Imperi tirc in’oasa da toleranza per ses subdits cristians e gidieus. «Ad Istanbul èn ils Armens, sco ils Grecs, vegnids svelt ina burgaisia scolada cun interprets, giurists e banchiers, per part assimilada; (…) i han gidà ils Tircs a francar lur autoritad (…). A l’entschatta dal 19avel tschientaner era l’Imperi tirc in stadi islamic fitg vast, nua che minoritads cristianas relevantas mantegnevan (…) ina gronda part da lur atgnadad» (p. 21). Lezza giada han las pussanzas cristianas sa rinforzadas en fatscha ad in Imperi tirc adina pli flaivel, entant ch’il resvegl da las naziuns europeanas pertutgava er ils cristians da Tirchia. Quests, objects da la politica internaziunala, pativan da la decadenza da l’imperi: «Il stadi n’aveva ni daners ni budget; el na saveva pajar ses emploiads e militars. Las rubarias ed ils surpassaments dals funcziunaris locals èn pia sa multiplitgads (…). Las populaziuns èn vegnidas puspè sut squitsch; (…) musulmans e cristians pativan l’arbitrari da funcziunaris corrupts che pensavan mo a s’enritgir. Las lavurs tributaras e las taglias vegnivan adi-na pli pesantas, cunzunt s’enclegia per ils cristians, gist cur ch’i faschevan endament lur libertad d’antruras [avant l’invasiun tirca, G. S.-C.]» (pp. 25–26). L’imperi è vegnì «l’um malsaun da l’Europa»; las pussanzas, cunzunt la Frantscha, Gronda Bretagna e Russia tiravan a niz la protecziun dals cristians per derasar lur influenza en il pajais. 1878 ha Abdülhamit stuì ceder vasts intschess a la Gronda Bretagna (Cipra), Grezia, Russia, Serbia ed il Montenegro, renconuscher l’autonomia da Bulgaria ed acceptar l’occupaziun da Bosnia-Erzegovina tras l'Austria Ungaria. 

Ostagis d’ina regenza ostila 
L’Imperi tirc indeblì sa sentiva smanatschà da duas varts da Russia, protectura tradiziunala dals Armens e dals ortodoxs balcanics. La Bulgaria autonoma, al-liada natirala da Russia, era situada pauc lunsch davent d’Istanbul, chapitala dal sultan. Encunter l’ost tanscheva la Russia enfin al port da Batumi (oz en Georgia) sper il Mar nair. En vasts intschess da Tirchia a sid da Batumi, cunzunt en las valladas sura dals flums Eufrat e Tigris vivevan dus pievels da linguatg indogerman, ils Armens cristians ed ils Curds islamics. «Damai ch’ils inimis exteriurs eran stadis cristians, è l’aversiun dals musulmans da l’imperi encunter ils cristians creschida, cunzunt en l’intschess nua che Tircs, Curds ed Armens vivevan in sper l’auter. Il sultan temeva per sia posiziun da pussanza ed opponiva ils Armens e Curds ils ins als auters. Tar revoltas duvrava’l l’armada e truppas spezialas curdas encunter ils Armens» (3). Lezzas han mazzà passa 100 000 Armens 1894–1896 e puspè 1909. 1914 han bartgas tircas bumbardà ports russ; sin quai ha la Russia declerà la guerra a l’Imperi tirc. «A la fin da schaner 1915 han las autoritads decretà da discharmar schuldads e policists armens (…). Dapertut en l’imperi han ins udì ch’ins prendia las armas dals schuldads armens, sin cumond da la regenza, e ch’ins als rimnia en battagliuns da 50 – 100 stradins u fachins, sclavs da las truppas tircas, per purtar lur proviant ed equipament (…). Lur han ins udì da squadras da 50 – 100 umens, enchadanads en gruppas da quatter, ch’ins mazzia en lieus giud via» (4). Quai è stà mo l’entschatta dal genocid. Ina lescha dals 27 da matg 1915 ha stipulà: «Ils cumandants d’armada, da corp d’armada e da divisiun dastgan, sche basegns militars pretendan quai, dischlocar tar auters lieus, ensemen u separa-da, la populaziun da las citads e dals vitgs ch’els suspectescha da tradiment u spiunagi» (cità da Carzou, p. 137). Lezza «lubientscha» han ins simplamain applitgà cun quasi tuts Armens da l’imperi, deportads a pe en deserts, spogliads e mazzads, ubain, en il cas da dunnas ed uffants, rapids ed islamisads. 

«Nus als avain liquidads» 
Ils 15 da settember 1915 ha in guvernatur en la Siria dal nord, lezza giada part da l’imperi, survegnì il telegram suandant da Talat: «Ins ha rapportà dacurt che la regenza (…) haja decidì da mazzar tuts Armens domiciliads en Tirchia. Tgi che s’oppona a lez cumond e lezza decisiun vegn relaschà. Ins duai metter fin a la vita da tuts, senza reguard per las femnas, ils uffants ed impedids, (…) senza tadlar l’atgna conscienza» (cità da Carzou, p. 136). Henry Morgenthau (1856–1946), ambassadur dals Stadis unids ad Istanbul 1913–1916, rapportescha decleraziuns snuaivlas da Talat durant raschienis privats cun el: «Pertge s’interessais per ils Armens? Vus essas gidieu e lezs èn cristians. Ils musulmans e gidieus s’enclegian ordvart bain (…). Pertge n’ans laschais betg far quai che nus lain cun lezs cristians (…)? Per ans proteger d’els, savainsa mo als deportar (…). Nus avain gia liquidà il cas da trais quarts dals Armens; i na dat nagin pli a Bitlis, Van ed Erzurum [en la Tirchia dal nordost, G. S.-C.]. L’odi tranter nus ed els è uschè ferm che nus stuain far fin cun els, uschiglio stuainsa temair lur vendetga (…). Nus na lain nagin Armen pli en l’Anatolia; i astgan viver en il desert, uschiglio nagliur» (cità da Carzou, p. 132). Morgenthau: «En plis auters raschienis cun el davart lez tema, na m’èsi tuttina betg reussì d’al commover (…). Lezza dumonda pareva d’al star profundamain a cor; ses odi pareva da crescher cun ils eveniments (…). Dentant è’l vegnì cun in giavisch ordvart surprendent (…): ‘Savais ma procurar ina glista cumpletta da tuts clients armens da las cumpagnias americanas d’assicuranza da vita? Bunamain tuts èn ussa morts senza ertavels; lur daners appartegnan perquai a la regenza’» (cità pp. 132–133). Prendend cumià 1916 dal minister, ha Morgenthau dumandà: «‘Ed ils Armens?’ Tuttenina ha Talat pers sia legria; sia fatscha è vegnida dira, la flomma dal selvadi sveglià ha traglischà en ses egls, el ha ditg muventond il maun: ‘I n’ha nagin senn pli d’als menziunar; nus als avain liquidads, igl è a fin’» (cità p. 134). 

La naschientscha da la Tirchia moderna 
Èsi propi a fin? Segir betg per la Tirchia. Malfatgs snegads e supprimids fan barlot. La Tirchia republicana refusescha anc adina da renconuscher che l’Imperi tirc, en ses davos onns, ha commess in genocid encunter il pievel armen, e quai malgrà il dumber da 
cumprovas cleras. L’argumentaziun tirca cumpiglia trais elements: «Ils 20 d’avrigl 1915 han ils Armens da Van sa rebellads. Dentant è lur revolta vairamain stada ina reacziun al mazzament dals avdants d’otganta vitgs armens a nord da Van. Plinavant avev’ins gia decidì d’extirpar ils Armens ed entschavì a sa pinar latiers. Lura fan ins endament ch’els hajan sezs commess mazzacras da Tircs e Curds (…). Vaira-main han Armens ruinà insaquants vitgs tircs e mazzà lur avdants, però quai pir 1917, suenter l’avanzada da las truppas russas en la Tirchia dal nord. Finalmain snega il stadi tirc ch’ins haja commess aposta ils malfatgs; ils Armens mazzads (be 600 000 tenor la vart tirca) sajan mo stads las unfrendas d’acziuns guerrilas e da las deportaziuns» (5). In istoricher franzos punctuescha: «La republica tirca d’oz è l’ertavla, atras [ses fundatur] Mustafa Kemal Atatürk, dals ideals proclamads 1908 dals Tircs giuvens (…). Il malfatg inizial da 1915 è per uschè dir identic a la naschientscha da la Tirchia moderna, in pau sco l’extirpaziun dals Amerindians per ils Stadis unids. Pir il svilup da la societad civila tirca, sch’ella sa distanziescha dals mitus naziunalists, sa a lunga vista metter fin a la negaziun [dal genocid]» (6). 

Ina crisa spiertala 
Ma la candidatura da Tirchia per l’adesiun a l’Uniun europeana renda la posiziun d’Ankara areguard 1915 adina pli nundefendibla. Ils 15 da december 2004 ha il Parlament european exprimì il giavisch che la Tirchia renconuschia sia rolla tar la mazzacra dals Armens. En Tirchia dastg’ins e san ins puspè la menziunar. En november 2004 ha l’advocata Fethiye Cetin publitgà l’istorgia da sia tatta, «Armena zuppada» salvada d’in Tirc; lez cudesch ha gia cuntanschì sia tschintgavla ediziun. Ma i dat reacziuns naziunalistas. En ina citad han ins ars ils cudeschs dal scriptur renumà Orhan Pamuk che aveva menziunà en in’intervista il mazzament d’in milliun Armens. Ils 13 d’avrigl 2005 ha l’emprim minister Recep Tayyip Erdogan condemnà la violenza da la dretga extremista. La scuverta u rescuverta da la naschientscha sanguinusa e crudaivla da la republica è mo in aspect da quella crisa spiertala che ha sa palesada 2002 cun la disfatga electorala da las cliccas tradiziunalas e la victoria da l’AKP d’Erdogan, la «Partida per la giustia ed il svilup» cun sia scursanida simbolica; il pled tirc «ak» vul dir «alv, net, stget»). Ma la Tirchia na sa betg vegnir netta e stgetta senza renconuscher era las sumbrivas da ses 20avel tschientaner.                

1) Cità en. Arbeitskreis Armenien (ed.), Völkermord und Verdrängung. Turitg (Chronos, ISBN 3-905312-40-9) 1998, p. 57. 
2) Jean-Marie Carzou, Un génocide exemplaire. Arménie 1915. Paris (Flammarion, ISBN 208-060814-2) 1975. 
3) Peter Gautschi e Helmut Meyer, Vergessen oder Erinnern? Völkermord in Geschichte und Gegenwart. Turitg (Lehrmittelverlag des Kantons, ISBN 3-906743-57-8) 2001, p. 44. 
4) Yves Ternon, Les Arméniens. Histoire d’un génocide. Paris (Seuil, ISBN 2-02-004612-1) 1977, p. 211. 
5) Elvira Kiendl, Der Kampf um internationale Anerkennung – Leugnung durch die Türkei. En: Arbeitskreis Armenien (sco nota 1), p. 69.
 6) Bernard Bruneteau, Le temps des assassins. En: «France-Arménie» mars-avrigl 2005, p. 43. Adressa: 17 avenue de la Ferrandière, F-69003 Lyon. Fax: 0033 4 72 34 59 05. Posta electronica: contact@france-armenie.fr. Site web: www.france-armenie.fr