In maister da l’idilla champestra
Rudolf Koller – il pli impurtant pictur d’animals dal 19avel tschientaner

Da Heini Hofmann

Vatgas, bovs e vadels domineschan ses maletgs, per la gronda part en format spezialmain grond, quai che ha da far cun sia malsogna dals egls. Sco motiv permanent da sia pictura ha el tschernì l’icona dals animals dal bain puril, la vatga. Quella ha el represchentà cun in’exactadad quasi surelevada sin la pastgira, a la riva dal lai u – bain in da ses pli enconuschents maletgs – en l’iert («Kuh im Krautgarten»). Il pictur turitgais ed ami da Gottfried Keller è dentant propi vegnì enconuschent pir cun ses chavals galoppants da la «Gotthardpost», ina pictura che ha cuntanschì tar il public status da cult. Ils arments èn era preschents sin quest maletg, ma be sin la fugia dals chavals…

Ils onns d’emprendissadi e da viadi
Rudolf Koller, naschì ils 21 da matg 1828 sco figl d’in mazler ed ustier da Turitg, sa decida gia da giuven mat da daventar artist. In emprim viadi da studi al maina a Stuttgart, nua ch’el skizzescha chavals arabs en las stallas dal retg Wilhelm I da Württemberg. A l’academia d’art a Düsseldorf daventa el ami dad Arnold Böcklin e viagescha cun el a Bruxelles. Là emprenda el d’enconuscher en la galaria roiala la pictura d’animals dal baroc flam, ed el è da l’idea ch’ins pudess far meglier. En il Louvre a Paris exercitescha il giuven artist da copiar ils vegls maisters. In segiurn a Minca ed en Baviera sura al porta ils emprims success cun ses studis d’animals. A medem temp, betg il davos sin fundament da l’amicizia cun il pictur lucernais Robert Zünd, sa deditgescha Koller pli e pli a la pictura da la cuntrada. 

La muntogna cloma
Tranter ses viadis viva Koller en sia citad natala, nua ch’el installescha in refugi al Zürichhorn ch’era da quel temp anc selvadi. Là po el lavurar al liber, savens vi da plirs maletgs, e ses animals pon sa mover sin vastas pastgiras. En il ravugl stimulant citadin fa el amicizia cun contemporans interessants sco Jacob Burckhardt, Gottfried Keller e Richard Wagner. Ma adina puspè vegn el attratg da la champagna e da la muntogna. Ses viadis da studi al mainan al Lai
Rivaun e pliras giadas en il Haslital e sin il Hasliberg, nua che s’etablescha ina vaira colonia d’artists. Dus onns viva el schizunt là, ensemen cun picturs amis, a moda fitg simpla en ina tegia en la Richisau (Glaruna). 

La vatga, l’animal-simbol
Sper la pictura da la cuntrada («Gletscher am Sustenpass») ed observaziuns precisas da la natira («Ahornstudie aus Richisau») sa deditgescha Koller adina puspè a la vatga – l’animal-simbol tranter ils animals da niz da l’agricultura – ch’era da quel temp betg mo ina furnitura da latg e da charn, mabain serviva er sco manadira. Koller la picturescha a moda real-natiralistica («Kuh im Krautgarten», «Friedli mit der Kuh»). Mintgatant stattan era nursas e chauras model. Sper ils studis da la natira creescha Koller era lavurs d’atelier pli grondas sco per exempel «Idylle am Hasliberg» u «Herbstweide», cumbinaziuns ornamentalas da gruppas da figuras da picturas singulas da pli baud, constructs idillics d’elements natiralistics. Mintgatant sa mussan ils animals da Koller en acziun dinamic-dramatica («Heuernte bei drohendem Gewitter», «Gotthardpost») u alura en letargia glorifitgada («Mittagsruhe»). Suenter in viadi a Paris sa fa plinavant valair ina midada en la tscherna da las colurs, ils maletgs vegnan pli clers («Auf der Weide», «Mädchen mit Rind»). Ina coincidenza favuraivla: La direcziun da la Viafier svizra nordost tschertga in regal da cumià per Alfred Escher. Questa incumbensa cuntanscha Koller a la culminaziun da sia forza creativa – e tras quella daventa el definitivamain renumà. Koller sa decida da prender il Gottard sco tema, siond che Escher è stà in dals iniziants da la construcziun dal tunnel. L’idea decisiva per il motiv dinamic da la charrotscha da posta duai dentant esser vegnida da sia dunna Bertha. Tar la charrotscha sa tracti dal model tudestg «Berlina», da quel temp il «Volkswagen» tranter las charrotschas da chavals. Era questa pictura renumada sa sviluppa, sco bleras autras, sur differents stgalims, pliras skizzas ed in sboz d’ina charrotscha a dus chavals, enfin a la cumposiziun definitiva da la charrotscha a tschintg chavals – ina da las ovras las pli popularas da l’art svizzer. Per l’admiratur silenzius dad oz èsi grev da chapir pertge che Koller, fitg critic cun sasez, n’aveva betg gronda simpatia per quest maletg: «El na posseda betg bler d’ina pictura. Il meglier è atgnamain il titel.»