Ina pussanza globala
Il carstgaun na viva mo da paun 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

1978 è cardinal Karol Wojtyla vegnì papa Gion Paul II. Dapi lur è la carstgaunadad entrada en il temp da l’internet e dals satellits artifizials. L’emprim papa slav ha cumbattì l’antisemitissem e gidà a metter fin al communissem en l’Europa. La convivenza cun l’islam, gia instradada 1965 da la decleraziun conciliara davart las religiuns, ha sa mussada sco in quità fundamental da noss temp. Ussa pari adina pli probabel ch’ins duaja sa pinar per la fin proxima da quest pontificat, in dals pli lungs da l’istorgia. Quai fa il davos numer (28 da favrer 2005) dal magazin «Newsweek», edì a New York e stampà a Zofingen/AG. En sis paginas (16–21) elavuradas d’in entir triep da correspundents e collavuraturs, referescha la gasetta davart la malsogna dal papa e dat cifras davart il cristianissem catolic en il mund. 

Las naziuns e lur «papabili» 
Tge pajais han dapli catolics? Tgenins han in cardinal «papabile»? Qua vegnan las emprimas surpraisas. Il pli catolic è la Brasilia, cun 150 milliuns cartents u 85% da sia populaziun, pia 14% da tuts catolics en il mund. Il segund è il Mexico (99 milliuns, 93% da sia populaziun, 9% da tuts catolics). Domadus pon sa gloriar d’in «papabile», numnadamain Cláudio Hummes e Norberto Rivera Carrera; las duas schlattainas «Rivera Carrera» inditgeschan ina probabla derivanza catalana. Il terz pajais, senza «papabile», è las Filippinas (68 milliuns, 82% da la populaziun totala, 6% da tuts catolics); la segunda cifra fa endament che las inslas dal sid, cunzunt Mindanao, dumbran ina minoritad islamica relevanta. Il quart pajais ha bunamain uschè blers catolics, 66 milliuns, ma i furman mo 22% da la populaziun da lur pajais, numnadamain ils Stadis unids, senza «papabile». Il tschintgavel e davos pajais da la glista da «Newsweek» è l’Italia (55 milliuns, 97%, 5%, «papabile» Dionigi Tettamanzi). Nossa vischina encunter sid surprenda per in auter motiv: La proporziun demografica da catolics è creschida da 2 puncts dapi 1970; quai vul dir ch’il pajais dumbrava 1970 mo 95% catolics. Deriva lez augment statistic da l’introducziun d’ina sort taglia ecclesiastica en ils davos decennis? Tranter 1970 e 2005 è la proporziun da catolics creschida anc dapli en Pologna (+ 4%, probablamain pervi da l’emigraziun gidieua e dal return da la libertad religiusa), Sudan (+ 5%), Nigeria (+ 6%, «papabile» Francis Arinze), Corea dal Sid (+ 7%) e Congo-Brazzaville (+ 20%). Diminuida perencunter, adina tenor «Newsweek», è la proporziun da catolics en dus pajais limitrofs da Svizra cun ferma immigraziun islamica, numnadamain l’Austria (– 18%, «papabile» Christoph Schönborn) e la Frantscha (– 12%), sco era l’Irlanda (– 6%) nua che l’immigraziun è creschida en ils davos onns. 
Il pais da l’America latina Areguard la repartiziun continentala vivan 43% dals 1120 milliuns catolics en l’America latina, 25% en l’Europa, 13% en l’Africa, 11% en l’Asia e 7% en l’America dal nord. Tenor lezzas cifras duess ins spetgar ch’il proxim papa derivia da l’America latina cun ses quatter «papabili» (tschels fissan Jorge Mario Bergoglio da l’Argentina ed Oscar Andrés Rodríguez Maradiaga da l’Honduras), schebain che questa part dal mund dumbra mo 22 dals 120 cardinals electurs, encunter 59 per l’Europa. Ma il proverbi di: «Tgi ch’entra sco papa en il conclave al banduna sco cardinal»; quai vuless dir ch’in «papabile» na vegniss mai papa. Dal reminent numna «Newsweek» anc trais «papabili» europeans: Godfried Danneels, Flam da Belgia, ed ils Tudestgs Walter Kasper e Josef Ratzinger; la Germania (26,5 mil-liuns catolics) fiss pia l’unic pajais cun dus. 

Il chau suprem è malsaun 
Areguard las suffrientschas dal papa ha «Newsweek» consultà spezialists da la malsogna da Parkinson: «Ils moviments da basa, sco chaminar, discurrer, tragutter, urinar, daventan provas da voluntad tranter il spiert ed il corp (…). Cur che la malsogna progredescha, basegnan ils pazients agid per acziuns fundamentalas, sco sa trair en ed ir sin tualetta. Per ir or, dovran els glieud che guardia ch’i na crodian betg e na sa rumpian nagut. I han fadia da sa volver la notg en il letg (…) ed anc dapli da mangiar, perquai che tragutter (…) pretenda da coordinar plis musculs. Sche la giargiatta na sa serra svelt ed automaticamain, pon ins murir da stenschentada (…). Il papa vegn probablamain a murir d’ina cupitgada u d’in’infecziun (…). Per eliminar in’infecziun dals organs respiratorics, èsi decisiv da tusser. Ma lezza malsogna spossa talmain ils musculs ch’il pazient na sa betg tusser endretg per render ils schlems ord ils loms» (pp. 20–21). Abraham Liebermann, manader medicinal da la Fundaziun Parkinson a Miami/Florida, declera: «Jau sun surstà da quai ch’il papa fa, sco ch’el cumpara en il public e fa referats. Blers pazients vegnan apatics e na veglian far nagut (…). Quai conferma ch’el è in uman vaira remartgabel» (p. 20). 

Motivs da quitads 
Ma co statti cun ina baselgia da passa ina milliarda cartents sch’il chau suprem è malsaun dapi onns? L’istoricher catolic Eamon Duffy (Universitad da Cambridge) scriva: «Ins priva baselgias localas da lur pussanza, supprima la perscrutaziun spiertala, spretscha las femnas (…) e tradescha ils paupers refusond la teologia da liberaziun e cumbattend il diever dal condom en l’Africa tribulada dal sida (…). Tgi che patratga sto sa dumandar sch’il meglier per la Baselgia catolica saja la lunga mendusadad da ses spiritual suprem» (cità p. 19). Quai n’è betg tut: «Ussa ch’il papa vegn adina pli flaivel, sa dumond’ins sch’ils birocrats dal Vatican fetschian quai ch’el giavischa, u sch’i inventian sezs in’atgna politica en l’agen interess. Lur pussanza en l’ierarchia ecclesiastica vegn a svanir sch’il papa mora u sa retira. Varsaquants teologs suspecteschan perquai las ductrinas novas davart il diever da meds extraordinaris per mantegnair muribunds en vita. Il professer da teologia John Paris SI (Universitad da Boston) scriva dapi trenta onns davart la fin da la vita; el di: ‘Lezza glieud vul snegar la mort dal tscharvè e mantegnair mintga uman per adina’» (p. 19). 

I vul in schlantsch nov 
En fatscha a talas vistas, vegni endament che la Baselgia catolica, gist sco pussanza globala, duai gidar a schliar ils problems da noss planet en noss temp. In istoricher catolic, parsura da la Fundaziun naziunala franzosa da politologia, ha manegià: «Ins duai far chapir che la tschertga da profit e l’accumulaziun da ritgezzas n’èn betg las sulettas valurs pussaivlas. Ins dat perditga da la dignitad dal carstgaun, refusond ch’el vegnia smatgà da la fatalitad economica. El na viva betg mo da paun u dividendas (…). Il cristianissem duai palesar sias atgnas valurs e reagir encunter la deificaziun dals daners; en lez senn sto’l svegliar guisas novas da s’exprimer, sco che la Baselgia catolica ha fatg antruras cun la gigina dal venderdi u la Pasch da Dieu»*. Questa era in cumandament da las baselgias regiunalas (uvestgieus e claustras) che limitava il dretg da faida areguard dis e temps sanctifitgads e determinadas persunas e chaussas. In da ses emprims promoturs è stà l’uvestg ed avat catalan Oliba OSB (971–1046). 1095 è la Pasch da Dieu vegnida in cumandament ecclesiastic catolic. Gea, «il carstgaun na viva betg mo da paun», quai proclamescha Jesus en fatscha al diavel en l’evangeli (Matteus 4, 4; orda Deuteronom 8, 3) ed amez il palantschieu sura da la baselgia da Ziràn. Lezza vardad essenziala dals trais gronds monoteissems duain ins adina puspè far endament cun forza persvasiva. Ma savess ina tala forza anc vegnir dal Vatican? 

* René Rémond, Le christianisme en accusation. Paris (Desclée de Brouwer, ISBN 2-220-04833-0) 2000, p. 150.