L’Ucraina admonescha
Schlargiar noss spazi da pasch

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Avant strusch quindesch onns, en ils davos dis da noss advent 1989, ha la revoluziun rumena liberà in bel pajais european d’in dals menders dictaturs dal tschientaner passà. Oz pudess ins surpigliar il titel da la «NZZ» dals 29 da november 2004: «La revoluziun a Chieva n’ha anc betg gudagnà» (p. 3). Quai vala era suenter la sentenza da la Dretgira suprema ucranaisa en lezza citad, ils 3 da december; questa dretgira ha annullà il segund scrutini da l’elecziun presidenziala, cleramain manipulà, e fatg fixar la tscherna cumplementara sin ils 26, noss firà da Nadal, ma ina dumengia normala en lez pajais da tradiziun ortodoxa cun ses chalender «a la veglia». Co e quant enavant pon ins garantir in’elecziun vardaivla? Tgi vegn lura president da stadi? Co reageschan il candidat sventiraivel e ses aderents? En mintga cas han ils schabetgs da november e dals emprims dis da december palesà ina Ucraina ch’il mund n’enconuscheva betg. I han mess a lieu ils pregiudizis da blers davart l’Europa da l’ost, sco era davart l’immensa Russia (144 milliuns olmas). Nus avain sentì che lezza misteriusa Ucraina ans reguardava, cun sias fullas da carstgauns cunzunt giuvens che resistivan e resistan anc adina al fraid murdent per exprimer lur fom e said da giustia e libertad. Ma tge ans mussa vairamain lur exempel?

Ina societad civila conscienta
Speranza ha la revoluziun ucranaisa guarì varsaquants politichers da patratgs antiquads davart ils pajais da l’anteriura Uniun sovietica (US). L’Estonia, Lettonia e Lituania na pon simplamain pli valair sco excepziuns ventiraivlas. Segir, i èn vegnidas annectadas a l’US pir sin la basa da ses patg da 1939 cun Hitler. Ma quai vala era per l’Ucraina dal vest che fascheva part da Pologna enfin a 1939. La revoluziun ucranaisa currenta cuntradi a quels che na resguardavan betg quel pajais da strusch 50 milliuns olmas. L’anteriur president da la Cumissiun europeana (CE), Romano Prodi, ha manegià ironicamain che l’Ucraina haja tuttina bleras vistas sco la Nova Zelanda da vegnir commembra da l’Uniun europeana (UE). Tge patratga’l ussa che lez pajais european ha mussà a moda uschè clera d’avair ina societad civila activa e conscienta? Ins na vegn betg ad emblidar uschè svelt l’attest da «lupenreiner Demokrat» che chancelier federal Gerhard Schröder ha dà a ses «ami» president Vladimir Vladimirovitsch Putin, il qual è vegnì en l’Ucraina duas giadas en november per sustegnair massivamain la campagna electorala da Janucovitsch. Emblidà han ins dentant ch’il medem Schröder, gia en avust, ha ludà las elecziuns manipuladas en Tschetschenia. Varsaquants politichers da l’Occident paran da surlaschar l’Ucraina, sco gia oramai la Bielorussia, a l’influenza d’ina Russia adina pli autocratica. Ma Prodi e Schröder han fatg il quint senza l’uster, pia senza il pievel ucranais. José Manuel Durão Barroso, successur da Prodi a la presidenza da la CE, ha chapì la lecziun. A la «Frankfurter Allgemeine Zeitung» dals 29 da november ha’l declerà: «Ina commembranza da l’Ucraina tar l’Uniun europeana n’è mumentan betg tractandada, (…) ma i s’enclegia che quest pajais n’è betg sclaus» (pp. 1–2). 

«Mamma da las citads russas»
Ussa n’è l’Ucraina segir betg pli sclausa. Ma anc dacurt eri pli cumadaivel per l’Uniun europeana (UE) da surpigliar il maletg russ da l’Ucraina. Lez fa endament il maletg naziunalist serb da Cosovo, ina regiun numnada pli baud «Serbia veglia» pervi da sia maioritad serba avant las emigraziuns dal 17avel tschientaner vers l’Ungaria dal sid (oz Voivodina). Medemamain resguardan blers Russ l’Ucraina sco ina sort «Russia veglia». En il 9avel tschientaner han Svedais, clamads dals Slavs da l’ost, fundà a Chieva il principadi da Rusj; 988 ha lur prinzi Vladimir (†1015) vegnì battegià; 989 ha’l maridà la sora da l’imperatur roman da l’Orient (Constantinopel). Lur figl Jaroslav (†1054) ha fundà l’archuvestgieu da Chieva. La racolta da leschas ch’el ha publitgà ha num «Rus’caja pravda»; quai pon ins translatar «Vardad da Rusj», ma blers sbaglian e translateschan «Vardad russa», schebain che la Russia è naschida pir en il 13avel tschientaner, enturn Moscva, sut il domini mongolic. Per ils Russ «resta Chieva ‘la mamma da las citads russas’ ed in dals centers spiertals principals dals cristians ortodoxs; tuts Russ tegnan endament lezzas ragischs cuminaivlas. I s’enclegia che l’Ucraina independenta sa referescha a quella istorgia che fa part da sia identitad» (1). Atgnamain n’han ils Russ mai «traguttì» l’independenza da l’Ucraina e da Bielorussia 1991. «Ins sa fitg bain surduvrar la dolur che resulta da lezza perdita. Cur ch’ils sentiments s’agitan, han ins gia gudagnà a mesas la battaglia da la mobilisaziun politica. Sper la dolur da la separaziun vegn anc per la Russia la tema vegliandra da vegnir 
tschinclada da pussanzas ostilas (…). Tgi ch’observa dal punct da vista da la pussanza russa enclegia cleramain il cumbat per l’Ucraina sco ina battaglia per sa defender encunter in’invasiun nà dal vest (…). L’agressur saja puspè quel Occident che veglia spussar la Russia e sia auta cultura» (2).

En la sumbriva da Moscva
Ma vairamain aveva l’Uniun europeana (UE) renunzià a mintga vista areguard l’Ucraina. «The Economist» dals 4 da december 2004 scriva: «A l’entschatta da 2004 ha l’UE mess ad ir ina ‘politica nova da vischinanza’ che bittava l’Ucraina, a moda pauc flattusa, en la medema chazzetta ch’il Maroc e la Siria» (p. 34). En l’Occident datti ina veglia tendenza da vesair l’Ucraina sco ina agiunta da Russia. 1932–1933 zuppentavan blers il fomaz provocà da Stalin per extirpar la puraglia ucranaisa. Da lezza giada datescha in document dal «Foreign Office» britannic che scheva: «Nus avain varsaquantas infurmaziuns davart la fomina en la Russia dal sid [sic!], (…) ma nus na lain las publitgar, perquai che la regenza sovietica fiss permalada (‘would resent it’) e che quai pregiuditgass nossas relaziuns cun ella» (3). Intellectuals sovietofils surpigliavan la glorificaziun dal passà russ derasada sut Stalin da films da Serghej Mihailovitsch Eisenstein (1898–1948) sco «Alexander Nevski» (1938) ed «Ivan grosni» («Zar Gion il snuaivel», 1944). Tar nus vivan anc stizis da lez maletg. Dentant correspunda la vista, era lontana, d’ina commembranza ucranaisa en l’UE a la finamira fundamentala da questa, numnadamain schlargiar encunter l’ost in spazi da pasch, prosperitad e cooperaziun fundà sin la democrazia liberala. 

Nua fixar il cunfin?
Ma las relaziuns e cunzunt la situaziun economica n’èn betg uschè favuraivlas. «The Economist» dals 4 commentescha: «L’UE ha beneventà diesch commembras novas; las pliras èn bler pli paupras che quellas da fin ussa. A Bruxelles n’èn ins betg intgantà dal patratg che la Rumenia e Bulgaria vegnian commembras 2007, malgrà ils ferms dubis davart la qualitad da la democrazia rumena, maindir la corrupziun (…). A tuts pajais balcanics, schizunt als pli turbulents sco l’Albania e la Bosnia-Ercegovina, han ins empermess ch’i possian pli tard vegnir commembers. Blers politichers da pajais pli ritgs e pli stabils en l’Europa dal vest han pretais ch’ins fixeschia il dumber maximal da las democrazias paupras en svilup ch’ins duaja beneventar. Las autoritads da Bruxelles avevan decis pli baud da fermar il schlargiament al cunfin tranter la Pologna e l’Ucraina» (p. 34). Ins chapescha ch’il Mediterran Prodi ed il cumissari responsabel Günter Verheugen, in Tudestg da Renania, resguardan l’Ucraina sco «another faraway country» («in’auter pajais lontan»), per surpigliar il titel dal commentari. Per cletg è l’UE ussa represchentada a Chieva da president Valdas Adamkus (Lituania) e president Aleksander Kwasniewski (Pologna), manaders da duas naziuns unidas da destins cuminaivels cun l’Ucraina e disadas al far d’autocrats russ. 

Nua han entschavì las guerras mundialas?
Il commentari da «The Economist» punctuescha faschond endament «in relict istoric ch’ins duess bittar tar il fier vegl», numnadamain «quella politica agrara cuminaivla (PAC) che represchenta anc adina passa 40% da las expensas da l’UE». Sche questa stuess resguardar anc «ils vasts ers da granezza da l’Ucraina», lura fiss il concurs programmà. Plinavant sa fa valair il giavisch da «lubir restricziuns permanentas al moviment liber da las 
persunas aifer l’UE»; ina tala violaziun d’ina libertad fundamentala vegniss pretaisa anc pli dad aut sche la commembranza da l’Ucraina paress vairamain pussaivla. Lezza perplexitad da l’UE davart sia strategia en ils proxims onns sa palaisa gist ussa, cur ch’ins duai fixar in termin per las tractativas d’adesiun cun la Tirchia (70 milliuns olmas). Segir, lezzas tractativas vegnan a cuzzar 10, 15 u schizunt 20 onns. Ma lur perspectiva augmenta anc l’agitaziun a Bruxelles. Tant pli che la Tirchia refusa anc adina da renconuscher ina da las 25 commembras da l’UE, numnadamain la Cipra, perquai ch’in tal pass obligass Ankara d’avrir tractativas davart sia preschientscha militara illegala en il Nord da l’insla dapi 1974. Da l’autra vart sto Recep Tayyip Erdogan esser conscient che plis pajais da l’UE na vulan savair nagut d’ina commembranza tirca e ch’ins duess als demussar «pertge che l’Europa stoppia dir gea a la Tirchia» (lingia grossa en il frontispizi da «The Economist», 18 da settember 2004). In motiv fiss segir che l’UE mitigiass lur il conflict da lezza candidata cun la Grezia e quel da la maioritad tirca en l’Anatolia cun la minoritad curda. Quai exprima fitg bain la conclusiun dal commentari gia cità dals 4 da december, cun ina piztgada encunter la PAC e l’emna da 35 uras, duas vatgas sontgas da Frantscha: «L’egoissem bain encletg (…) pretenda ch’ins resguardia quai che succeda en l’Ucraina. Ils emprims promoturs da l’integraziun europeana levan cunzunt francar la pasch en noss continent. Oz fiss ina guerra tranter la Frantscha e Germania nunpussaivla. Ma l’emprima guerra mundiala ha entschavì en il Balcan e la segunda cun l’invasiun da Pologna. Segirar la commembranza da lezs pajais en in club liberal e democratic è bain ina finamira pli auta che garantir a mintga European ils daletgs dubius da la PAC e normas davart il temp da lavur.» 

1) Olivier de Laroussilhe, L’Ukraine. Paris (puf, ISBN 2 13 049122 7) 1998, p. 24. 
2) Peter Winkler, Der russische Bär in akuter Agonie, en: «NZZ», 2 da december 2004, p. 9. 
3) Cità en: Orest Subtelny, Ukraine: A History. Terza ediziun. Toronto e Londra (University of Toronto Press, ISBN 0-8020-8390-0) 2000, p. 416.