Spussada, ma anc viva
Decennis da squitsch n’han betg stenschentà l’Ucraina

Da Guiu Sobiela-Caanitz

L’Ucraina? Tge è quai? Co ans mettainsa avant lez pajais da var 604 000 km2 e 49 milliuns olmas? Ils 21 da november ha il segund scrutini da l’elecziun presidenziala ucranaisa palesà ina crisa naziunala d’identitad che s’exprima t. a. tras in problem da verva. Tge linguatg(s) discurr’ins là? Quai na san ins qua betg uschè precis. Igl entschaiva cun ils nums geografics. Ils Ucranais numnan lur flum principal «Dnipro», ma tar nus enconusch’ins mo ses num russ «Dnjepr». Sper quest flum è situada la chapitala «Chieva», cun «v» miaivel, ch’ins enconuscha be sco «Kiev», uschenumnada «chapitala da la Russia medievala», schebain ch’il stadi european en dumonda, il «Rusj», svanì en il 13avel tschientaner, era vaira different da la Russia («Rossija»), naschida pli tard enturn Moscva sut il domini e l’influenza da Mongolia. Paul Celan (1920–1970), poet da linguatg tudestg, è naschì a «Cernauti» en Rumenia, pli baud «Czernowitz» en l’Austria, oz «Tschernivzi» en l’Ucraina dal sidvest. Enfin a 1918 faschevan regiuns ucranaisas part da l’Austria; là davi ina minoritad tudestga cunzunt giudaica. Ma l’ucranais, linguatg slav scrit cun bustabs cirillics, è indigen en  bunamain l’entira Ucraina; ils cunfins da questa cun la Russia correspundan a quels da l’anteriura Republica socialista sovietica ucranaisa (RSSU), pia pli u main a quels dal linguatg en ils onns ventg dal 20avel secul. Dentant han il fomaz e la terrur dal dictatur Josif Dschugaschvili «Stalin» (1879–1953) spussà la naziun ucranaisa e sia cultura; en la medema direcziun èn ids Nichita Serghejevitsch Hruschtschov (1894–1971) e Leonid Ilitsch Breschnev (1906–1982). Da chalonda december 1991 ha ina votaziun populara ratifitgà l’independenza dal pajais cun 92,32% da las vuschs. En strusch tredesch onns n’ha la cultura indigena anc betg sa refatga dal communissem; ella flurescha puspè a Chieva ed a vest da la chapitala, enfin als cunfins da Pologna, Slovachia, Ungaria e la Rumenia dal nord, ma il linguatg russ dominescha en l’Ucraina da l’ost e dal sid. Co èsi vegnì adaquella? Quai pon ins leger en l’istorgia ch’il politolog Orest Subtelny (Universitad d’York/ Engalterra) ha deditgà a quel pajais grond sco 14 giadas la Svizra (1). 

Fomaz, terrur e linguatg russ
En la RSSU dals onns trenta, pli pitschna che l’Ucraina d’oz, ha Stalin manà il fomaz per destruir la puraglia libra. L’istorgia enconuscha paucs exempels d’in entir pievel che ses regent fa murir aposta da fom. «Il stadi ha confiscà sistematicamain la racolta da 1932 per ses agen diever (…). Trieps d’activists da la Partida communista perquirivan chasa suenter chasa, stgarpond si palantschieus e chavond en cisternas per tschertgar graun. Schizunt tgi ch’era gia unflà da la sutalimentaziun n’astgava betg salvar ses graun. Tgi che na pareva betg da murir da fom vegniva suspectà da mantunar vivonda (…). Per mancanza da paun mangiavan ils purs animals dumestis, mirs, scorsas, feglia ed il rument ord las cuschinas dals communists bain provedids. I ha dà blers cas da cannibalissem» (pp. 413–414). L’autur citescha in gidanter da Stalin en la RSSU, manader dal program da provediment da graun: «Noss reschim cumbatta la puraglia senza misericordia. Igl è in cumbat sin vita e mort (…). Igl ha basegnà in fomaz per mussar a tschels tgi che cumonda qua. Igl ha custà milliuns vitas, ma l’agricultura è oramai collectivada per adina. Nus avain victorisà!» (cità p. 415). En la RSSU, cunzunt en il Sidost èn morts tranter 3 e 6 milliuns umans. Plinavant ha la terrur 1937–1939 fatg almain 500 000 unfrendas en l’entira Uniun sovietica (US). Stalin ha era cumbattì la cultura ucranaisa: «Ins ha reducì il dumber da scolas da linguatg ucranais; la proporziun da magisters e perscrutaders ucranais è diminuida marcantamain; ins ha allontanà ovras grondiusas d’erudiziun e litteratura ucranaisa da las bibliotecas, scumandà tschients tocs teater ucranais e serrà blers teaters da linguatg ucranais. (…). A la fin dals onns trenta è il russ vegnì rom obligatori en las scolas da la RSSU; ins ha avischinà l’alfabet, la grammatica ed il vocabulari ucranais a quels dal russ (…). En litteratura èsi vegnì scort da ludar gronds scripturs russ sco Puschkin, Dostojevski e Tolstoj e da suttastritgar lur influenza avantagiusa sin auturs ucranais sco Schevtschenco» (pp. 422–423).

In regal tissientà
Da 1941 a 1944 han l’US e la Germania cumbattì en l’Ucraina. Ils occupants tudestgs han mazzà milliuns gidieus ed auters opponents. Var 5,3 milliuns Ucranais, la sisavla part da la populaziun, èn morts en il conflict. La RSSU ha annectà intschess cedids da la Pologna, Rumenia, Tschecoslovachia ed Ungaria, cun populaziuns che n’avevan betg fatg atras il fomaz da 1933; en las regiuns pli baud polacas ha l’US stuì cumbatter ina resistenza armada ucranaisa enfin a 1959. «Suenter la guerra avev’ins nair basegn da lavurers industrials, emploiads statals e funcziunaris da la partida en l’Ucraina, cunzunt en ils intschess dal vest gist annectads. La regenza sovietica ha stimulà tschientmillis Russ d’emigrar en l’Ucraina, cunzunt en las citads, per occupar ils posts libers. Las cifras suandantas palesan che lur dumber è creschì spert. 1939 devi 4 milliuns Russ en la RSSU, pia var 12% da la populaziun; 1959 eran els 7 milliuns, pia 16%, En l’Ucraina dal vest [annectada], nua ch’i na deva bunamain nagin Russ avant la guerra, eran els 330 000, pia 5% da la populaziun» (pp. 483–484). La peninsla da Crim na fascheva anc betg part da la RSSU; ses var 200 000 Tircs, numnads «Tatars», ha Stalin deportà 1944 en l’Asia centrala (ins n’astga betg als scumbigliar cun ils Tatars anc adina enragischads en Tatarstan sper la Volga). 1954 ha Hruschtschov «regalà» la peninsla a la RSSU, pelvair in «regal» tissientà: «Moralmain n’avevan ils Russ nagin dretg da la ceder ed ils Ucranais nagin dretg da l’acceptar (…). Tenor la dumbraziun da 1959 devi en Crimvar 860 000 Russ e be 260 000 Ucranais. Suenter 1954 ha la RSSU pruvà da promover l’immigraziun ucranaisa en la peninsla, ma in’imposanta maioritad è restada russa; blers da quels Russ eran inimis ordvart inflexibels da l’ucranais. Lez ‘regal’ ha pia augmentà zunt il dumber dals Russ en la RSSU» (pp. 499–500). Era la refurma scolastica sovietica da 1958 ha rinforzà il russ en las republicas d’autra verva, «proponend da lubir als geniturs da tscherner il linguatg d’instrucziun da lur uffants. Uschia pudev’ins frequentar scolas en l’Ucraina senza emprender ucranais. Cun las pressiuns uffizialas ed inuffizialas da tutta sort a favur dal studi dal russ, stuev’ins spetgar che blers geniturs tschernian da far studegiar lur uffants per russ empè d’als surchargiar cun in segund linguatg, er in indigen (…). Il reschim ha chatschà tras lez culp encunter tschellas linguas» (p. 502). 

L’ucranais vegn umilià
Era president Breschnev ha promovì il russ e cumbattì il diever da l’ucranais. «Il russ era il linguatg dal pievel principal da l’US, l’unica colliaziun tranter ses differents pievels, in mez da la scienza e communicaziun internaziunala (…). Ses diever en scolas ucranaisas fascheva svelt progress; il success dals studis dependeva da las enconuschientschas da russ. Las publicaziuns las pli interessantas e relevantas ediv’ins en la RSSU per russ, entant ch’ins surlaschava savens temas lungurus e senza impurtanza a periodicas ucranaisas (…). 1969 publitgav’ins 46% da las revistas per ucranais, 1980 mo pli 19%… e 24% dals cudeschs encunter 60% en 1958. La pressiun sociala urbana per duvrar il russ era fitg ferma (…). Il reschim favurisava il sentiment d’inferiuradad da blers Ucranais areguard lur vierva e cultura, il qual sa palesava cun il fatg che gist tals pretendevan ina scolaziun russa per lur uffants (…). Sch’ins persistiva sin il diever da l’ucranais, pudeva quai schizunt chaschunar dubis davart la loialitad politica (…). En intschess sco la regiun industriala da Donbas (…) e
sper il Mar nair duvrav’ins l’ucranais fitg pauc (…). Dentant emigravan blers Ucranais rurals a Chieva, nua ch’ins duvrava puspè adina dapli il linguatg. Quest era bler pli derasà en l’Ucraina dal vest ch’avant la guerra» (pp. 523–524), perquai che l’elita d’autra verva (polaca, tscheca, tudestga u ungaraisa) era svanida. 

Tge Victor è il victur?
L’Ucraina d’oz, pajais bicultural cun minoritads linguisticas pli pitschnas, n’ha definì nagina politica clera areguard ils linguatgs. «Ils communists èn vegnids ils pledaders da la glieud malcuntenta en l’Ucraina da l’ost e dal sid, cunzunt da quels che pretendan la renconuschientscha dal russ sco segund linguatg uffizial, il dretg dubel da burgais (russ ed 
ucranais) e lioms pli stretgs cun la Russia. Els èn influents cunzunt en Donbas, regiun fitg populada ed economicamain vitala, nua ch’ils Russ ed ils Ucranais renegats furman la maioritad» (p. 607). Ina paritad legala dal russ cun l’ucranais mettess quest en ina posiziun subordinada en fatscha al russ, sco quella dal bieloruss en la Bielorussia da Lucaschenca. Uschia chapesch’ins la crisa actuala da l’identitad ucranaisa suenter l’elecziun presidenziala. Tuts dus candidats han num Victor, ma tgenin è il victur? Igl è cler e cumprovà che l’uscheditga victoria dal russofil Janucovitsch sa basescha sin falsificaziuns massivas, t. a. grazia a ses aderents da Donbas. Ses concurrent eurofil Juschtschenco vul metter fin a la corrupziun e far progredir la democrazia ed ils dretgs umans. Il rapport 2004 d’«Amnesty International» n’è numnadamain betg gist flattus per l’Ucraina, saja quai areguard «torturas e maltractaments fitg derasads» u «criticas fitg grevas davart la libertad d’opiniun e d’infurmaziun» (2). Las manifestaziuns paschaivlas da fullas immensas, be fieu e flomma malgrad il fraid murdent, mussan ch’ina gronda part da la populaziun na vul betg acceptar las manipulaziuns electoralas. 

Discurrer cler cun Putin
En Moscva davos las culissas guetta president Putin, l’um da la guerra tschuffa encunter il pievel tschetschen; el ha sustegnì avertamain Janucovitsch tranter ils dus scrutinis da l’elecziun. Sco giugader da schah vegn el segir a duvrar sias figuras. L’emprima è la dependenza da l’Ucraina visavi l’energia russa (gas e petroli). La segunda è l’autonomia da Crim ed il dretg da la marina russa da duvrar ses ports. Il terz trumf, ch’ins emblida savens, è la preschientscha illegala da forzas russas en ina sdrima da Moldova, situada sper il cunfin ucranais e nua ch’ils chars armads da Putin protegian in’activa criminalitad organisada. I duess tuttina esser pussaivel da persvader era burgais da lingua russa che l’avischinaziun a l’Europa democratica manass avantatgs a tuts, dapli ch’in’ediziun nova da l’US cun Putin. La «Frankfurter Allgemeine Zeitung» scriva ils 26 da november en sia emprima pagina: «Davart il resultat da la crisa en l’Ucraina na decid’ins betg a Chieva, mabain a Moscva (…). Il cunfin da la nunlibertad smanatscha da sa spustar puspè encunter vest; perquai sa fan quitads ils commembers novs da l’Uniun europeana (…). Igl è nairas uras da precisar a Putin che l’ieli ed il gas n’èn betg las valurs las pli autas da l’Occident.» Il parlament ucranais ha gist confirmà ch’il scrutini popular dals 21 saja falsifitgà e senza valur. Co va quai vinavant? 

1) Orest Subtelny, Ukraine: A History. Terza ediziun. Toronto e Londra (University of Toronto Press, ISBN 0-8020-8390-0) 2000.
2) Amnesty International, Jahresbericht 2004. Frankfurt am Main (Fischer Taschenbuch Verlag, ISBN 3-596-16185-1) 2004, pp. 565 e 567.