Vitgs en malencurada
En regiuns paupras dals Stadis unids 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Areguard la geografia dals Stadis unids (SU) vegnan endament cunzunt nums da citads renumnadas. Questas èn dentant separadas da vasts spazis savens muntagnards e pauc populads. 
En lez connex sa regord’ins l’emprim da las «Rocky Mountains» cun lur parcs naziunals. Segir, ma i dat era culms bler pli modests, per exempel las «Appalachian Mountains», dal Canada dal sidost enfin a l’Alabama, ina seria da chadainas parallelas, separadas da largias valladas, cun in’autezza maximala da 2037 m en la Carolina dal nord. L’entir stadi da Virginia dal vest (62 759 km2), cun in'autezza maximala da 1481 m, è situà en lez massiv; sia devisa tuna: «Montani semper liberi» («Muntagnards èn adina libers»), sia flur statala è la cresta-cot (grusaida) e sia planta statala l’ischi canadais. L’istorgia da la Virginia dal vest fa endament quella da Basilea-Champagna. Ses intschess fascheva part da Virginia fin a 1861. En quel onn ha il stadi s’unì a la confederaziun separatista dal Sid per mantegnair la sclavaria dals nairs. Il Vest muntagnard ha lura sa zavrà sez da Virginia e proclamà in agen stadi ch’è vegnì beneventà 1863 sco in dals SU. Il stadi da Pensilvania (119 291 km2) è situà per dus terzs en las «Appalachian Mountains»; perquai ha’l tschernì la planta d’arbaja muntagnarda sco simbol. 

Unfrendas da la guerra da l’Irac 
L’entir intschess da lezs culms è relativamain pauper; perquai s’annunzian blers giuvens avdants tar l’armada. 44 % da la schuldada americana mazzada en la guerra da l’Irac provegn da vischnancas cun pli pauc che 20 000 avdants. Dus schurnalists da «Newsweek», magazin redigì a New York e stampà a Zofingen/AG, èn ids en ina da quellas vischnancas, Shamokin (Pensilvania), patria da dus giuvens gist mazzads en l’Irac. Tar l’emprim dals dus, in medi militar, è uschè blera glieud vegnida al cult divin commemorativ ch’ins ha stuì l’organisar en la halla da gimnastica e clamar policists e pumpiers da vischnancas vischinas per reglar il traffic. A Shamokin datti trais tavlas commemorativas, ina per la guerra civila (1861–1865), ina per quella encunter la Spagna (1898) ed ina per tut tschellas dapi 1860. «En ils corridors da l’unica scola primara ves’ins las fotografias da var tschuncanta avdants da Shamokin che fan gist uss il militar. Mintga classa ‘adoptescha’ in schuldà e correspunda regularmain cun el.» La mamma da l’auter schuldà mazzà ha ditg ad in dals schurnalists: «I ma para che tut quai ch’ins auda da la regenza saja mo manzegnas, manzegnas, manzegnas» («lies, lies, lies»). L'equipa da schurnalists ha visità era la Virginia dal vest, patria da quella giuvna ch’ins ha fotografà cun in praschunier iracais blut vid ina corda da chaun: «In colonel brigadier che ha vuschà 2000 per Bush lavura ussa per la campagna da Kerry». Ins ha organisà in'exposiziun ambulanta cun t. a. ils stivals da la schuldada mazzada en l’Irac. I s’enclegia che morts fan bler dapli impressiun en regiuns ruralas ch’en citads, tant pli sche la guerra na para insumma ni inditgada ni giustifitgada. 

Funtauna: Pat Wingert e Richard Wolffe, Pain on Main Street, en: «Newsweek», 23 d’avust 2004, pp. 34-35.