Trais chauffeurs che han gugent la clamada
Tar il bus da la citad lavuran blers Rumantschs

Da Claudia Cadruvi, ANR

«Jau hai ditg bleras giadas: Atgnamain stuess ins scriver si tge che capita. Quai dess in interessant cudesch », di Tarcisi Lutz. El è dapi 16 onns manischunz dal bus da Cuira e mintga di capita ina pitschna episoda (guarda fanestra). Lutz e ses collegas Jonas Beeli e Sigisbert Valaulta lavuran gugent per il «Stadtbus Chur». Tuts trais eran gia da giuven «tut nars» da maschinas grondas. E tuts trais han anc emprendì in’autra clamada avant ch’els èn daventads chauffeurs.

Lutz va gugent fin Razén
«Jau sun adina stà in da maschinas», di Lutz. Da mat ha el gia baud gì in moped ed emprendì dad ir cun maschinas agriculas. El vess gugent fatg l’emprendissadi da mecanist d’autos. Ma ses bab na leva betg. Perquai ha Lutz emprendì fravi d’utensils tar la «Landis & Gyr». Ma «il star endadens» n’era nagut per il giuven. Curt suenter l’emprendissadi ha el fatg l’examen da camiuns. Plirs onns è Lutz stà chauffeur tar il Casutt che furniva bavrondas e pli tard tar Kuoni. Pli baud n’avess el betg pudì s’imaginar dad ir cun il bus da la citad. Quai fiss stà memia lungurus. Oz è el fitg cuntent tar il «Stadtbus» e di: «Jau na crai betg ch’jau midi.» Plinavant ha il bus da Cuira extendì il territori e va fin a Razén ed ad Untervaz. Las turas lungas sumeglian curt, ed il di varga svelt. Il servetsch da notg – che auters manischunzs n’apprezieschan betg gist – plascha era a Lutz. Persuenter è la lingia vers Plankis ina tura ch’el ha navidas. Encunter saira datti savens colonnas. «Ins less lura tegnair en l’urari, ma ins na po far nagut.» 

Bel dad ir cun bus grond
Jonas Beeli ha fatg intgins onns il pur. Suenter ha el emprendì d’installatur sanitar. Damai ch’el ha adina gì interess d’autos gronds, ha el fatg l’examen da camiuns, lura l’examen per chars annex ed il davos anc quel per autobus. Cura ch’el ha cumenzà tar il bus da la citad, abitava el anc a Trimmis. Lura ha el midà a Cuira: «Sch’ins ha in servetsch cun pausas lungas, èsi pli empernaivel, sch’ins po dabot ir a chasa.» L’emprim servetsch cumenza gia da las 5.00, l’ultim servetsch pir da las 16.30. Beeli lavura gugent la damaun marvegl: «Sch’ins po cumenzar marvegl, han ins fittà baud.» Uschia resta bunamain l’entir suentermezdi. Dapi l’onn 2000 datti a Cuira era bus lungs cun scharnier. «Tranteren èsi bel dad ir cun in bus lung», di Beeli. Ma l’enviern stoppian ins avair quità cun ils gronds. Ins na sentia betg adina, sch’il car glischna davos ora. 

Cumpliments fan bain 
Sigisbert Valaulta aveva fatg l’emprendissadi da chaschader a Gossau. Suenter è el vegnì tar la chascharia Toni a Cuira. Ils emprims onns ha el fatg jogurt e paintg. Damai ch’el aveva adina gì mustgas dad autos gronds, ha el fatg l’examen da camiuns ed ha suenter furnì rauba per la Toni. El di: «Jau hai adina gì da far cun clientella.» El saja stà disà d’esser curtaschaivel. Perquai èsi stà simpel da midar tar il bus da la citad. Impurtant para a Valaulta: «Sch’ins maina enturn glieud, ston ins avair plaschair da la clamada.» I dettia adina puspè glieud che reclomia. En quel connex di el: «Nus stuain avair buna gnerva.» I dettia blers dis ch’i na succedia nagut extraordinari. Tranteren dettia magari in di cun stress: in zic retard, glieud che recloma, ina franada andetga. Quindesch onns è Valaulta tar il bus da citad. Fin uss saja adina tut ì bain, ed el haja gì cletg. Sche la sanadad lubeschia, giaja el anc trais onns cun bus. Lura va Valaulta en pensiun. I dettia adina era clients che dian ad el: «Vus essas fitg curtaschaivel.» Quai fa bain. 

Ils bus da Cuira han success
Avant diesch onns era il bus dal martgà da Cuira en crisas e l’interpresa fascheva deficits. Oz flurescha la «Stadtbus Chur AG». Avant otg onns han ins fundà la societad e lura èsi ì ensi. L’interpresa ha era obtegnì l’incumbensa per il traffic public en l’Engiadin’ota. Jakob Kessler è manader dal manaschi. El di ch’ins haja oz en tut bunamain quatter giadas dapli chauffeurs che l’entschatta. La svieuta annuala saja creschida da 5 sin 17 milliuns francs. Bunamain mintg’onn datti quai gudogns. L’interpresa transporta radund 8 milliuns persunas ad onn. 

Episodas cun bus vegls e cun ina gronda navada
Tarcisi Lutz è in bun raquintader. El sa bleras episodas – cunzunt dal temp cura ch’ils bus n’eran anc betg uschè confortabels. Pli baud eran las portas p.ex. betg segiradas e per las charrotschas da pops na devi betg tant plaz. Jonas Beeli raquinta d’ina notg cun navadas. 

Um cun chau tranter las portas
Quai n’emblida Lutz mai pli, era sch’igl è capità avant blers onns: Ina giada che Lutz era pront da partir cun il bus e guarda enavos tras il spievel, vesa el ch’il chau d’in um e duas crutschas guardan anc davostiers tras la porta dal bus. La porta era gia serrada. Il client – cun sias crutschas in pau malsegir sin chomma – è sa fitgà il davos mument tranter las portas. Per fortuna n’è el betg sa fatg mal. «Oz na pudess quai betg pli capitar», di Lutz. «Tuttas portas èn segiradas cun in fildarom.» Quel sa chatta en ils urs da gumma da las portas. Sch’insatgi lascha pigliar en l’ur, dat il fildarom in impuls e las portas s’avran immediat puspè. 

La dunna che baterla
Ina dunna aveva la moda da star davanttiers e baterlar cun il chauffeur. «Quai n’hai jau betg gugent», di Lutz e precisescha cun in surrir: «Nun ch’i saja ina fitg bella.» Ina giada, cura che questa dunna saja stada davanttiers en il bus, haja el stuì franar tut andetg. La dunna saja sgulada enavant vers la fanestra. Dapi quel di sesia ella adina flot en davostiers. 

Mamma cun chautschas alvas
La via ora vers ils ospitals sa cruscha cun bleras pitschnas vias. Ina giada saja in auto sajettà dad ina da quellas vias ora ch’el haja stuì passar ferm sin ils frains. En davostiers seseva ina dunna cun charrotscha da pops. La charrotscha saja rullada tras il suler dal bus e la mamma che tegneva la manetscha da la charrotscha saja vegnida stratga tras l’entir suler viadora. «La dunna aveva gì en chautschas alvas. Suenter eran ellas nairas.» 

Uffants van persuls cun bus
Dacurt èn dus bollerets sesids en il bus ed han declerà ch’els scappian da chasa. Quai è capità tar in collega da Lutz. Il collega ha fatg restar ils dus pitschens en il bus fin che la polizia è vegnida. La polizia ha manà ils pitschens deserturs tar il geniturs ch’eran plain fastidis.

Ni enavant ni enavos
Il bus da la citad organisescha era turas spezialas. Ina giada ha Jonas Beeli surpiglià ina tura si Lenzerheide. El veva d’ir da mesanotg per ina societad. Igl era enviern ed i ha cumenzà a bischar: 60 fin 80 centimeters naiv nova – ina situaziun extrema. Beeli ha stuì montar chadainas. In collega aveva declerà a Beeli nua ch’i ha in parcadi per manar il bus si Lenzerheide. Cura che Beeli è arrivà la notg tar quest parcadi, era quel navì en. Nunpussaivel da manar il vehichel. In passant ha mussà a Beeli ina via e ditg: A la fin da quella via possia el sa manar. Ma a la fin da questa via eran be dus pitschens parcadis per autos normals – nunpussaivel da sa manar. A la fin è il bus stà furitgà en naiv. Il manischunz ha stuì clamar il lavurer da vischnanca che rumiva naiv. En dus èn els vegnids da «liberar» il bus. Ils clients n’han gnanca reclamà ch’il bus aveva pliras uras retard. La societad aveva simplamain festivà enavant en l’ustaria e para gì ina notg fitg divertenta.