“In viadi miraculus sin la lingia d’Alvra”
Nov film da la Televisiun Rumantscha

(anr/fa) 

Precis oz avant 100 onns è vegnida inaugurada la lingia d’Alvra da la Viafier retica. A Bravuogn e Samedan vegni festegià il giubileum. Per quest’occasiun ha fatg Susanna Fanzun da la TvR in film. “La marca la pli enconuschenta dal Grischun è la Viafier retica”, ha ditg Mariano Tschuor da la TvR gievgia en occasiun da la preschentaziun dal film “In viadi miraculus” als meds da massa grischuns. “E sch’ina marca uschè impurtanta po festegiar quest onn gist in giubileum dubel – numnadamain 100 onns lingia d’Alvra e precis tant er la lingia tras la Ruinaulta – è quai ina buna raschun per la TvR da far in film lasura.” E la persuna ideala per realisar quest project era tenor el Susanna Fanzun: “Ella ha in grond dun d’observar e sviluppa in linguatg da film feminin, cun ina sbrinzla masculina.” La collavuratura da la TvR ha decis da realisar in film sur da la lingia d’Alvra, la quala è vegnida construida durant ils onns 1898 fin 1903. La lezia nun era però uschè simpla.

“Grazia al fatg ch’il mund è daventà pli pitschen”
Ella ha cumenzà a far las retschertgas per il film: “Gia a l’entschatta hai jau stuì constatar ch’ins na chatta en l’archiv da la Viafier retica a Cuira nagins documents cinematografics pli vegls.” Co far damai in film senza da quels documents? Susanna Fanzun s’è messa vi dal computer: Ella ha tramess e-mails per tut l’Europa enturn: “A l’entschatta dal 20avel tschientaner avevan scuvrì ils Englais l’Engiadin’Ota sco destinaziun da vacanzas”, di ella, “perquai m’hai jau messa en colliaziun cun il British Film Institut.” Intgins documents cinematografics ha ella survegnì da qua (tranter auter in d’in tren a vapur retic da l’onn 1914), auters da l’Ollanda, dal Nederlands Filmmuseum. Er ils collavuraturs dal Film Archiv Austria a Vienna han pudì gidar. Ulteriurs documents ha ella chattà en lur chasa, en l’archiv dal SF DRS, ed in pèr er en la Cinématheque da Lausanne. Ma il pli vegl document ha chattà Susanna Fanzun en il Grischun, “be davant porta”: La Societad da traffic da Tusaun posseda in film da propaganda per excursiuns en la Viamala, il qual era vegnì fatg l’onn 1908. Sin quel vesan ins ad arrivar in tren tratg d’ina locomotiva a vapur en la staziun dal lieu ed a sortir ils passagiers. Sper ils documents cinematografics duvrava la cineasta però er bleras infurmaziuns istoricas. Ella ha gì il sustegn da Gian Brüngger, il qual ha gronda passiun per il passà da la Retica.

La “memoria da la Viafier retica”
Ch’el haja ina relaziun baud persunala surtut cun il material rudlant da la Retica, declera quel, “jau enconusch mintga locomotiva e mintgina d’ella ha sia atgna istorgia.” Gian Brüngger, il qual è manader da la planisaziun d’implants e dal material rudlant da la VR, vegn numnà mintgatant er la “memoria da la Viafier retica”. “Cun ses vast savair è el stà in grond agid per realisar il film”, di Susanna Fanzun. En il film po viagiar l’aspectatur en la locomotiva dad Armin Brüngger, il frar dal perscrutader passiunà da la Retica. Quest viadi sin la lingia d’Alvra en il temp d’oz è il fil cotschen dal film da Susanna Fanzun, tranteren vegnan mussads numerus maletgs fascinants dal temp passà. Uschia daventa il film in document istoric da la construcziun da la lingia d’Alvra e dals emprims viadis cun il tren vers l’Engiadina.

En la medema sala sco avant 100 onns
Oz èsi di da festa a Bravuogn ed er a Samedan. In tren spezial maina ils giasts ed acziunaris da la Retica da Cuira en Engiadina Ota. A Samedan en il Hotel Bernina vegn salvada la 115avla radunanza generala dals acziunaris da la Retica, “en la medema sala sco avant 100 onns”, infurmescha Gian Brüngger. En la Chesa Planta pon ins visitar in’exposiziun da maletgs e fotografias dals temps passads da la Viafier retica. Il suentermezdi cuntinuescha la festa a Bravuogn.