Per in Grischun triling
La revista da las valladas italofonas

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Il davos numer dals “Quaderni grigionitaliani” (2003/2)* defenda la trilinguitad da noss chantun cun in schlantsch ch’ins giavischass mintgatant er a publicaziuns rumantschas. Quai fa gia l’editorial da redactur Vincenzo Todisco (Razén). L’emprim tira’l endament la protesta da la “Pro Grigioni Italiano” (PGI) encunter l’omissiun dal talian tar las Mastranzas mundialas da San Murezzan. Lura fa’l allusiun a la situaziun dal rumantsch “displaschaivlamain malsaun en la davosa fasa” (“purtroppo malato terminale”, p. 115). Lezza prognosa desperada provochescha la cuntradicziun, tant pli che l’autur sez, en ina paraula, prevesa anc ventg persunas da linguatg rumantsch “per l’onn 2203” (p. 121). Areguard il talian en Puschlav percorscha’l “in’infiltraziun constanta dal tudestg pervi dals blers turists e la vischinanza da l’Engiadina. La situaziun da la Bergiaglia fa in pau pli quità (…). Beiva, cun sia tradiziun plurilingua fitg veglia, sa sviluppa displaschaivlamain dapi varsaquants onns ad in vitg monoling tudestg” (p. 116). Todisco examinescha lura la trilinguitad grischuna en scola: “Il plan directiv chantunal vegn smanatschà d’in’iniziativa che vul valitar puspè il franzos a disfavur dal talian, proponind da tscherner tranter omadus linguatgs sin il stgalim aut da las scolas da linguatg tudestg. En fitg bleras vischnancas fiss quai nunpussaivel. Plinavant (…) stuess la giuventetgna da nossas valladas italofonas tscherner tranter l’englais e franzos. Ella pudess pia, sco unica en Svizra, bandunar la scola obligatorica senza avair gì ina suletta ura d’englais. Uschia vegnan minoritads dischavantagiadas. D’ina vart repet’ins adina ch’il success professiunal premettia ch’ins sappia englais, da l’autra lubiss ins che la giuventetgna da valladas grischunas n’emprendia betg lezza verva (…). D’atun entschaiva l’instrucziun en la Scola auta pedagogica grischuna (…) che vul contribuir a promover ils linguatgs dal chantun (…). Lez ha ina tradiziun plurilingua fitg veglia; quai paran d’emblidar varsaquants represchentants da la maioritad” (p. 116). L’autur suttastritga cun satisfacziun che la constituziun chantunala nova “stipuleschia la dignitad equivalenta dals trais linguatgs chantunals (…) e che l’Uniun per la perscrutaziun da la cultura grischuna haja mess ad ir in project davart la pratica da la trilinguitad (…). I vegn ad esser ina sfida (…) da realisar las bunas intenziuns decleradas sin il palpiri” (p. 117). 

Da Jenatsch a Nietzsche e Don Camillo
La revista cuntegna autras contribuziuns che meritan l’attenziun da tgi che legia. Fernando Iseppi (Cuira) enumerescha “las lavurs da matura 2002/2003 a la Scola chantunala grischuna” (p. 165), deschset retschertgas scrittas da candidats italofons. Il pli insolit è segir “Jürg Jenatsch, vita e storia: testo e fumetto”, pia dudesch paginas da comics per talian dissegnads cun tusch da Jon Bischoff e Marco Costa davart la vita dal grond Grischun. Lur in tema vaira dramatic: “Ragazze madri e moralità sociale a Poschiavo dal 1850 al 1920” da Claudia Crameri: “Da las actas da process resorta ch’ins chastiava e turmentava las mammas nunmaridadas e ch’i purtavan il pais dal turpetg per vita duranta” (p. 167). Iseppi commentescha anc “Le vie della notte”, racolta da raquints da Paolo Gir (naschì a S-chanf ). Tindaro Gatani, emploià da la Biblioteca centrala da Turitg, rapporta davart l’istorgia dal Pass da Spleia, sa basond t. a. sin las perscrutaziuns da Tumasch Planta en il senn da ses bab Armon (1917–1986). Lura menziuna Gatani la construcziun dal stradun 1818–1823 entras l’Austria, patruna da Clavenna, Lecco e Milaun, che leva far concurrenza a la via Bernardin–Locarno–Piemont–Genova. El citescha plinavant ina brev scritta 1872 da Friedrich Nietzsche (1844–1900) durant ina recreaziun en il vitg da Spleia, cur ch’il filosof n’enconuscheva anc betg l’Engiadina: “Finalmain sai ch’i dat in lieu nua che jau poss viver e ma revegnir” (cità p. 137). Costante Bertelli (Clavenna) rapporta da Giovanni Guareschi (1908–1968), in dals scripturs talians ils pli renumads en l’entir mund, e da las trais figuras principalas da ses romans: Don Camillo, Peppone ed il Crist da l’altar. Intgins han ins filmà cun Fernandel (1903–1971) sco il spiritual e Gino Cervi (1901–1974) sco il manader communist. Guareschi: “Cervi correspunda gist a mes Peppone. Fernandel na sumeglia insumma betg a mes Don Camillo, ma el è uschè bun ch’el ha rubà la plazza a mes prer” (cità p. 176). I vala pelvaira la paina da leger il davos numer dals “Quaderni grigionitaliani”.^

* tar Mirko Priuli, PGI, Martinsplatz 8, 7000 Cuira. ISSN 1016-748X. ISBN 88-85905-52-8.