Corinne Rey-Bellet e «der Tempo»

Dad Augustin Manetsch 

Durant il champiunadi mundial da skis a San Murezzan ha Corinne Rey-Bellet, da linguatg mamma franzos, declerà co ins pudessi prender ina cumbinaziun da portas en in tschert lieu. Ed ella di: «Dann ist aber der Tempo nicht so gross.» Fa nagut. Il principal è ch’ella ha gudagnà ina medaglia per nus. Sch’ina skiunza discurra spontan da «der Tempo» enstagl da «das Tempo» è quai betg tragic. In auter eveniment hai jau gì avant in pèr onns. Ina inschignera da la Svizra franzosa (ni da la Frantscha) referescha ina entira ura da implants nuclears e di cuntinuadamain «das Reaktor». Quella dunna avess bain pudì consultar in vocabulari e guardar igl artitgel da «Reaktor», in pled impurtant da sia clamada. A Pustget sin il plaz da ballape aveva igl arbiter betg tschivlà ina balla che era ì sur la lingia. In giugader ha savilà sco in rustg ed ha survegnì pervia da quai la carta melna. Suenter il gieu è in collega da l'arbiter vegni tar quel ed ha ditg tranter collegas: «Nur im Fall, das Ball isch dussa gsi.» 

Tge artitgel ch’in pled tudestg ha, sa esser magari per nus RumantschAs fitg grev. Jau per mai hai il pli gugent pleds sco «Kamin», «Radio» e «Poster». Qua san ins dir «der» ni «das». Omadus èn endretg. I nu dà da rumper la testa. 

Cul temp inventa mintgin sia strategia per tutgar il dretg artitgel. Per exempel: Quasi tut ils metals èn neutrals «Das Gold, das Silber, das Kupfer.» Ni tegnair endament ils pleds ils pli frequents ni gist en moda. « Das Auto, das Fantom, das Atom.» 

Sbagls d’artitgel èn betg putgads, gnanc venials. Tranter 42 e 50 onns (!) hai jau absolvì 15 da mes 333 dis servetsch militar. In corporal instruiva uschia: »Der Gewehr im Anschlag, der Gewehr entsichert, der Gewehr do, der Gewehr da… (Nus avevan da pigliar spiuns che inundavan il Rossboden.) La saira hai jau detg ad al corporal persunalmain tut bain manegiond: «Ti, per cass, das Gewehr.» L’emprima construcziun l’autra damaun: «Also, hend alli der Gewehr bi sich?» 

En scola aveva jau ditg ina giada «der Subjekt». Lur aveva noss bubi ch’il scolast taxava sco «Häfelischüeler» detg a mai: „Ti stos adina dir ..chen». Das Subjektchen, das Attributchen, das Kommentarchen, e lura na sbaglias ti mai. Sas era dir «lein». Das Kommentarlein, sche ti vul. Ina pitschna che discurriva englais a chasa, mo gia bain tudestg, aveva schlià quest problem autramain. Per ella deva i mo dus artitgels: «der» e «die». Quai che era da natira claramain masculin era «der», tut igl auter «die». Die Fahrrad, die Spaziergang, die Auto. 

Per finir in tip tut persunal a Corinne Rey-Bellet. Per latin datti betg artitgels, perencunter pleds parentads sco «ille, illa, illud» = «quel, quella». Il scrivent Sallust odiava Cicero e sprizzava Catilina. In da quels dus (jau sai betg pli qual) aveva el talmain sin la corna ch’ el gnanc prendeva ses num en bucca. El numnava ses adversari simplamain «ille homo», v.d. quai carstgaun là. Jau sai s'imaginar che Rey-Bellet taxass gugent in anteriur skiunz svizzer sco ille homo.