Aix, aigòs, die Ziege, la caura ni: Tgi che sa rumantsch sa dapli

Dad Augustin Manetsch

Tgi che emprenda da duvrar da pitschen ensi dus linguatgs ha avantatgs. Appartegnan quels linguatgs anc a duas differentas famiglias sco roman e german, è igl avantatg anc pli grond. Ils blers Rumantschs èn bilings, sco dal reminent anc auters sin quest mund. 

Emprender englais va per exempel pli facil sch’ins sa rumantsch e tudestg che sch’ins sa be tudestg. Crair dentant che nus Rumantschs sajan automaticamain testas da linguatgs è privlus. 

Oz vi jau raquintar dad in Rumantsch che ha gì sias misergias cun ils linguatgs. El era da Tujetsch ed aveva num Sep Antoni. Jau hai enconuschì el sco famegl da la claustra da Mustér. Lur era el anc betg els onns da pensiun, mo sias forzas na lubivan betg da far lavurs grevas. Purtar café e marenda a la fameglia, scuar e far qua e là in pau urden eran sias occupaziuns. La claustra ha manegià bain cun el sco anc cun blers dals temps ch’i na deva betg segiradas dad invalids. El vitg tut che numnava il bun Sep Antoni «Nix Tatta». Danunder ch’el aveva quel surnum hai jau intervegnì bler pli tard da pader Martin Heitfeld (1923–1996). 

Nix da da ! 
Gia mes bab sco il pader Martin han raquintà che Nix Tatta saja stà dils onns 1910 gimnasiast. Ma quai era enorm dir per el. El aveva in spleen religius e leva daventar spiritual. Quai è betg reussì, mo ses spleen ha el mantegnì enfin la mort. El emprendeva di e notg, arrivava dentant betg sin ina frastga verda. El gievi ina giada cura ch’el aveva d’emprender pleds grecs tut concentrà per ils gronds corridors da la claustra enturn a recitond: «Aix, aigòs, die Ziege, la chaura / aix, aigòs, die Ziege, la chaura / aix, aigòs, die Ziege, la chaura». Sin tualetta era el ì ina giada cun il cudesch da latin sut bratsch (studi per totam diem). Da quel temp aveva perfin la claustra be tualettas sitgas. Il lieu nua ch’ins seseva numnavan ins il banc hisli ed il viertgel (uvierchel) sa numnava barcun hisli. Ina saira ha i dà ina risada omerica. Sep Antoni era turnà da la tualetta ed entrà en studi nua ch’i eran quasi tschient da ses camarats ed il pader prefect. El aveva laschà il cudesch da latin en tualetta e serrava enstagl il barcun hisli sut bratsch. Ch’el vegniva schicanà da ses conscolars sa chapiva da sasez. Ma el respundeva sin tut: «Nix da da!» Or da quels pleds stereotipics ha i lur dà cul temp giu el vitg «Nix Tatta». 

La stad cura ch’il Nix Tatta gieva tras il vitg vers Sontga Gada u vers Salaplauna cun ina sadella café ed in satgados, savevan nus pitschens: Ussa èsi era per nus uras dad ir a chasa a marenda. A mintga crap che era en via deva el ina chalzerada e discurrer discurriva el cun nagin. 

Sco um vegl ha il Nix Tatta stuì sa render en ospital per pliras grevas operaziuns. Tgi scheva dal lom e tgi da l’ossa. Suenter ha el astgà star vinavant en claustra enfin la mort. Ses vegls dis ha el passentà cun ir en baselgia u dir paternoss en sia stanza.