La varietad spiertala, fundament dal federalissem
Resumaziun dal text da Roberto Bernhard: Mentalitätenvielfalt als Substrat des Föderalismus

La Svizra unescha trais spezias da cuntradas (Giura, Bassa ed Alps), quatter intschess culturals e duas confessiuns cristianas principalas. Ses federalissem sa basa dentant sin ils ventg sis chantuns e mez chantuns; lur cunfins sa cruschan savens cun quels da lezzas nodas. Varsaquantas atgnadads svizras vegnan oz pli flaivlas; i resta però ina gronda varietad. Il federalissem n’exprima betg tuttas, ma bleras; el sto reflectar la multifariadad helvetica. 
Oz vegn el mess en dumonda da basegns differents e sfidà da tutta sort appariziuns. Ins pretenda l’unificaziun e simplificaziun da las structuras, funcziuns centralas surchargian las citads, aglomeraziuns novas surpassan ils cunfins politics. La confederaziun n’è betg in stadi unitar decentralisà; perquai na lubescha sia structura territoriala da satisfar a tuts giavischs novs. Lezs pon ins plitost cuntentar cun ina cooperaziun e coordinaziun meglierada da las communitads publicas existentas; questas, grazia a lur dimensiuns modestas, duain restar accessiblas al pievel.
Uschia sa mussa che la coesiun da stadis multifars basegna chit e tgira. Quai premetta ina buna communicaziun, pia vairamain sia meglieraziun. Quai pretenda er ina politica prudenta da linguatgs. Ins sto rinforzar la savida e chapientscha vicendaivla tranter confederads, perquai ch’ellas èn diminuidas. Ins duess sa pertgirar da schluccar imprecautamain il liom federal, tant pli che l’existenza da la Svizra cun sia maioritad alemana basegna pelvair ina cumplettaziun cun ils munds spiertals latins. Lezs pensums surpassan ils cunfins; ins duai als surpigliar cun constanza.
Ina politica activa d’integraziun na dovr’ins pia be areguard ils immigrads esters, mabain era tranter confederads. Ins n’astga betg spretschar il princip giuridic da territorialitad dals linguatgs; lez protegia la multifariadad enragischada. Il federalissem chanalisescha la varietad en structuras adattadas; el po equilibrar las tensiuns che naschan natiralmain da las differenzas, dond a noss pajais sia identitad. La democrazia liberala basada sin l’egualitad è en sasezza giavischaivla; dentant pudess ‘la degenerar entras excess sch’il federalissem na la limitass betg. El tschenta cuntschets encunter l’utilitarissem economic blut cur che quest less suttametter memia bleras realitads a la medema norma.