«L’alternativa al rumantsch grischun è il tudestg»
Discurs cun Georges Darms, l’emprim responsabel dal project «rumantsch 
grischun»

Cun Georges Darms ha discurrì Flurin Andry/ANR

Durant ils emprims diesch onns è stà responsabel Georges Darms da Ruschein per il project «rumantsch grischun», l’emprim sco project scientific dal Fond naziunal e suenter sco project da la Lia rumantscha (LR). 
En questa funcziun era responsabel il linguist e scienzià che ha studegià indogermanistica, germanistica e retoromanistica per l’elavuraziun da la basa linguistica dal rumantsch grischun (rg). Sut sia direcziun ha fatg il post da rg l’emprim pledari cun la grammatica elementara. El ha er inizià e mess en pe la banca da datas dal rg. Per metter la basa da la grammatica dal rg s’aveva’l chattà cun Heinrich Schmid en Val Müstair. Dapi l’onn 1991 è Georges Darms professer ordinari per linguatg e cultura rumantscha a l’universitad da Friburg, e dapi il 1999 vicedirectur da quest’universitad. 

Vus essas davent uss passa diesch onns da la LR e dal project rg, co observais Vus il svilup dal linguatg da standard rumantsch, ord la perspectiva d’intgin che abita dador il Grischun? 
Georges Darms: Il rg ha fatg, tant sco ch’ins po deducir da las gasettas quotidianas grischunas, gronds svilups sin il champ statal e giuridic, pitschens svilups sin il champ da scola e tant sco na-gin svilup sin auters champs, p. ex. quel dal radio, quai fa tuttina surstar in pau en vista a las retschertgas che mussavan la pli gronda acceptanza per il rg gist sin quest sectur. 

Dovra ina cuminanza linguistica uschè pitschna sco la Rumantschia insumma ina lingua cuminaivla? 
Quai dependa per tge intents. Ina lingua cuminaivla n’è betg necessaria per sa chapir tranter ils Rumantschs, sco quai ch’ella è p. ex. necessaria per sa chapir tranter in da Berlin ed in da Cuira. Ma ella fiss necessaria, sche tut quai che vegn fatg en scrit en auters linguatgs vegniss er fatg en scrit per rumantsch. L’alternativa ad in linguatg cuminaivel rumantsch è il diever dal tudestg per bleras funcziuns dal linguatg da scrittira en territori rumantsch, e senza il diever dal tudestg en bleras domenas er en territori rumantsch fiss la necessitad d’in linguatg da scrittira cuminaivel gia daditg stada evidenta. 

Tge è stà il pli difficil cun standardisar il rumantsch, ils aspects ortografics, grammaticals u insatge auter? 
La grammatica è pli difficultusa che l’ortografia, ma omaduas èn pli simplas che l’implementaziun u derasaziun dal linguatg da standard. Problems ortografics e grammaticals pon ins schliar cun arguments scientifics, problems da la derasaziun dentant betg, perquai che l’argumentaziun scientifica n’è betg decisiva per l’acceptanza d’in linguatg da standard. 

La basa linguistica e giuridica èn sco ch’i para fatgas entant, il rg nun ha però anc fitgà pe en la populaziun. Tge fissi da far tenor Vus per promover la derasaziun dal rg? 
Il tempo da la derasaziun d’in linguatg dependa dals chanals ch’ins ha a disposiziun per derasar quel. Pli bleras instituziuns che dovran in linguatg e pli savens ch’ellas fan quai e pli spert ch’el po vegnir derasà. Sch’ins avess tut ils chanals pussaivels a disposiziun, u er be tut quels che utiliseschan il tudestg per il territori rumantsch, giessi sa chapescha bler pli svelt. En ina democrazia na resta dentant nagut auter che d’empruvar da persvader tants e tantas sco pussaivel dad utilisar quest linguatg. 

Tge fan las universitads sin quel champ? 
Betg la massa, pudessan ins dir, ma quai n’è er betg l’incumbensa principala da las universitads. A Friburg vegn fatg mintga trais onns in curs d’introducziun, uschia che tut las generaziuns da students vegnan confruntadas almain ina giada durant lur studi cun quest linguatg. Plinavant vegn lavurà vi d’in project dal Fond naziunal per la perscrutaziun scientifica che duai stgaffir la basa scientifica per ina grammatica pli exausta dal rg.