Lingua da scrittira – in bastard?
Trais retschertgas han cumprovà la necessitad d’in linguatg unifitgà

Dad Augustin Beeli 

Ch’il rumantsch da scrittira è in bastard na pon ins betg snegar. Quest pled «bastard» è collià cun aversiun, beffa e rauba da pauca valita. In bastard po dentant avair ses gronds avantatgs. Trais retschertgas han cumprovà che la Rumantschia na po pli exister senza il bastard «rumantsch grischun». Domenica Messmer, la premurada e fitg cumpetenta redactura putera, haja ditg ina giada ad el durant in discurs ch’il rumantsch grischun daventia il «pizzamort» dal rumantsch. Quai scriva l’autur Arthur Baur en ses cudesch «Allegra genügt nicht! – Rätoromanisch als Herausforderung für die Schweiz». L’ovra che è cumparida l’onn 1996 tar la chasa edi-tura «Bündner Monatsblatt» mussa la optica d’ina persuna externa dador la Rumantschia. «Jau hai stuì opponer a questa stimada dama», raquinta l’autur Baur. El haja ditg ad ella ch’ils idioms svaneschian in suenter l’auter senza il rumantsch da scrittira e che quels daventian uschia l’unfrenda dal chavafossas. 

Quatter retschertgas – in resultat 
Arthur Baur scriva en ses cudesch ch’el haja empruvà da declerar a giunfra Domenica ch’il rumantsch grischun dettia a la Rumantschia la schanza da sa preschentar a las pretensiuns dal temp modern ed uschia sortir da sia crisa. Ina part da l’istorgia animada dal rumantsch da scrittira dapi 1982 furman trais retschertgas: La retschertga Diekmann da l’universitad Mannheim dal 1987, la retschertga uffiziala da la regenza grischuna dal 1994 e las retschertgas independentas da «Bündner Tagblatt» e Radio Rumantsch realisadas l’onn 1988. In fatg interessant è che tuttas quatter mussan in medem resultat: Tuttas mussan ch’ils Rumantschs vulan ina lingua da scrittira cuminaivla e prioritad ha cleramain il rumantsch grischun. L’argument che la Lia rumantscha emprovia da derasar il rg cun tut ils meds e trics pussaivels para ina reproscha nunfundada. 
Tar la retschertga dal romanist Erwin Diekmann han ins interrogà 980 persunas en tut ils territoris d’origin dal retorumantsch. Tar la dumonda co ch’il linguatg da scrittira plaschi, han 749 u 79 pertschient dals interrogads respundì cun fitg bain, bain u per part bain/per part mal. In’opiniun negativa han 199 interrogads exprimì. La retschertga pli modesta ch’il «Bündner Tagblatt» ha organisà l’atun 1988 mussa in resultat sumegliant. 75 pertschient dals interrogads beneventan il rumantsch grischun, 70 pertschient s’identifitgeschan cun l’idea d’in rumantsch unifitgà. 
L’onn 1994 ha la regenza grischuna organisà la gronda retschertga uffiziala sa basond sin l’interpellaziun da deputà Jon Morell. En furma dad intervistas ex-tendidas beneventa la pluralitad dals interrogads l’introducziun d’in rumantsch da scrittira unifitgà. A la dumonda centrala «Vulais Vus in linguatg unifitgà» han 66 pertschient da las persunas respundì cun «gea». Tar la dumonda «tgenin» sa spartan las opiniuns. Da quels 66 pertschient èn tuttina 44 pertschient s’exprimids per il rumantsch grischun, 11 pertschient per il surmiran ed 11 pertschient per in auter idiom. 
Er il Radio Rumantsch ha tschertgà l’opiniun dal pievel tar quellas dumondas. A sia retschertga al telefon fatga la stad 1988 cun 727 persunas, inditgeschan 536 ch’ellas chapeschian rumantsch grischun. Po esser ch’il rumantsch grischun è in bastard, perquai è el tuttina ina necessitad.