Ina diala dasda 131 paraulas ord la sien
Las paraulas han fatg speranza a la glieud da pli baud

Da Claudia Cadruvi Pfeiffer, ANR

«Die drei Winde» è in cudesch cun 131 paraulas sursilvanas. Tgi ha inventà questas paraulas? Tgi ha raquintà ellas? Questas dumondas restan misteris dal passà. Ma insatge è segir: Paraulas èn vegnidas «fatgas» per auditurs. Fin uss èn las 131 paraulas sursilvanas stadas sepulidas. Ellas ha durmì blers decennis en la Crestomazia da Caspar Decurtins. Quasi nagin è s’interessà per ellas. Strusch insatgi ha legì ellas. Alura è ina dunna vegnida. Ursula Brunold-Bigler. Ella ha fatg cun las paraulas il medem sco las dialas fan cun las princessas che dorman. Brunold ha dasdà las paraulas ord la sien. Uss po tut tgi che vul leger ellas ed admirar lur ritgezza.

Nagin s’occupava da las paraulas
Ursula Brunold-Bigler è perscrutadra. Ella s’occupescha da l’etnologia ed da l’istorgia. Ina da sias domenas è la litteratura veglia -– era la litteratura veglia rumantscha. Brunold ha gia edì plirs cudeschs, tranter quels ils toms da la «Mythologische Landeskunde» dad Arnold Büchli. Tras sia lavur cun ditgas grischunas, ha ella scuvert las paraulas sursilvanas en la Crestomazia. Da quellas paraulas nagin che s’occupava. Perquai ha ella gì il sentiment: «Atgnamain stuess jau far quai.» Vul dir translatar ed edir ellas.

«Huz!» e «Hui»
Ella ha cumenzà. Suenter avair translatà sessanta paraulas ha ella pensà «quai na dumogn jau mai». Daco questa desperaziun? Ella aveva gia translatà bunamain la mesadad? Sco perscrutadra na leva ella betg sa cuntentar be cun la translaziun. A la fin dal cudesch leva ella avair anc las annexas necessarias. Lezza lavur ha fatg il pli grond starment. «Quai dovra gnerva», di Brunold. Suenter ina «pausa da paraulas» ha ella gì il curaschi da cuntinuar. En tut èsi ì tschintg onns fin ch’il cudesch è stà sin maisa. Brunold ha scrit las paraulas en ina lingua simpla. «Jau hai empruvà da duvrar in linguatg che resplenda il pli fitg il tun da las paraulas en la Crestomazia. En ina u l’autra translaziun entaupan ins schizunt pleds da la Surselva. «Huz! Huz!» statti scrit en ina paraula. Uschia cloman ins per spaventar in chaun. Ed en in autra istorgia vegn ina filunza da filar sia launa «en in hui», pia fitg svelt. E quai resta era en la versiun tudestga tuttina: «...spinnt dir Wolle im Hui.» 

Rumantschia ha dapli che Svizra tudestga
Las paraulas da la Crestomazia ha Caspar Decurtins e ses gidanters «racoltà» dal 1870 fin il 1900. Els èn ids tar umens e dunnas che han anc raquintà. Decurtins è stà in dals emprims che ha rimnà paraulas en il Grischun u insumma en Svizra. El haja cumenzà en il dretg mument a salvar quest stgazi cultural oral. Paucs onns pli tard fiss bler stà svanì per adina. La Svizra tudestga na haja gì nagin che haja rimnà baud avunda las paraulas, di Brunold. Perquai possedia la Rumantschia, cumpareglià cun la Svizra tudestga, bler dapli da quel material. 

Perscrutaziun ier ed oz
Decurtins haja nudà relativamain autentic las istorgias. Ma l’autenticitad saja adina da metter en relaziun cun il temp. Mintga epoca haja in’autra filosofia da perscrutar e registrar. Tipic per il temp da Decurtins è ch’ins na ha inditgà nagliur ils nums dals raquintaders e da las raquintadras. Quai aveva da lez temp pauca impurtanza. Oz savess ins gugent tge dunnas ed umens che han raquintà e danunder ch’ils raquints derivan. Tar quest punct cumenza la perscrutaziun. Brunold ha empruvà dad eruir, ensemen cun linguists, la regiun d’ina paraula. Furmas dialectalas tradeschan per part, sch’in raquint vegn da la Foppa u da la Cadi. Brunold po mintgatant era fastizar, sch’ina dunna u in um ha raquintà ina paraula. Sin fundament da descripziuns da violenza sa laschia savens eruir, sche la paraula saja vegnida raquintada d’in um d’ina dunna, declera ella.

Nagut cun paraulas tipicas
En l’annexa dal cudesch inditgescha Brunold nundumbraivlas funtaunas. Ella notescha paraulas che sumeglian las paraulas sursilvanas u paraulas cun parallelas. Brunold ha chattà parentellas cun «nossas» paraulas en l’entira Europa. Las paraulas sursilvanas na sajan betg insatge «original». Paraulas sajan adina suttapostas ad influenzas ed a las modas dal temp. Immigrants, martgadants, schuobacheclers, schuldada, famegls e fantschellas hajan purtà raquints ord pajais lontans u hajan «transportà» las paraulas «grischunas» viadora en il mund. Paraulas tipicas grischunas n’existian en quest senn betg.

Paraulas pon esser discriminantas
Era paraulas stampadas en carnets u autras scrittiras hajan laschà enavos fastizs en las paraulas sursilvanas. I fiss naiv da crair che paraulas sa basian adina be sin tradiziuns oralas, avertescha Brunold. En ses epilog mussa la perscrutadra la cumplexitad da la derivanza da la «paraula». Ella scriva a moda nunsentimentala. Las tendenzas da psicologisar la paraula tegn Brunold sin distanza. Cun interpretaziuns esotericas u misticas po ella entschaiver en pauc. Brunold n’idealisescha betg las paraulas. «Ellas cuntegnan memia savens era elements che discrimineschan dunnas, gruppas a l’ur da la societad e minoritads.» + «Impurtant sco utopia»
Sch’ins analiseschia las paraulas be sut l’aspect psicologic, emblidian ins savens tge funcziun che quests raquints hajan gì pli baud. Els sajan vegnids raquintads en ina societad che viveva en paupradad. Las paraulas duevan dar speranza per in meglier futur. Ellas eran divertiment, devan enavant morala, instrucziun da cumportament u sabientscha da vita. E las paraulas schevan «il bun gudogna.» Brunold finescha, «Quai era impurtant, sco utopia.» 

Emprender d'enconuscher la perscrutadra
Venderdi, ils 16 d'avust preschenta Ursula Brunold-Bigler ses cudesch a Cuira en «Casanna», via Fontana 15. Là han ins la pussaivladad d'emprender d'enconuscher l'autura. La prelecziun è organisada da l'Archiv da cultura da dunnas dal Grischun. Brunold raquinta en spezial era da l'aspect da la dunna sco raquintadra e sco perscrutadra. L’occurrenza cumenza a las 20.00.

Caspar Decurtins, Ursula Brunold-Bigler: Die drei Winde. Chasa editura Desertina. 416 paginas. Pretsch 38,80 francs. Cuira 2002