Far punts

Da Jost FAlett

Il “Far punts” è il motto per il giubileum da 80 onns da l’Uniun Rumantscha da Surmeir. Tge bella devisa per in anniversari! Empè da far in festa en stretg ravugl surmiran, da guardar enavos ed esser superbi sin quai ch’i han cuntanschì, tschertga l’URS pussaivladads per surmuntar flums e chavorgias tranter las regiuns rumantschas – ella fa punts.

Gist ils Surmirans che vegnan savens emblidads da las “regiuns fermas” dattan uschia in exempel a l’entira Rumantschia e mussan tge che nus avain tant da basegn: Da surmuntar ils foss che separan nossas regiuns e far vias che ans collian ad in pievel rumantsch. Punts stgaffeschan contacts cun il vischin che patratga e sa cumporta forsa in pau auter e gidan ad al chapir. Punts avran la via vers il mund extern ed ans laschan participar a quel. Cun quai cuntegnan punts er la pussaivladad che insatge ester pudess penetrar tar nus e midar noss equiliber intern. Davant quella dumonda stat la Rumantschia adina puspè: Sa serrar e mantegnair tut sco ch’igl è ubain da prender part a las midadas dal temp. Quai na sto dentant gnanca esser ina cuntradicziun: Ina ferma identitad culturala dat segirtad en sasez ed è la premissa per s’avrir envers ils auters. 

Er linguatgs fan punts. Quai ha vesì gia Gian Travers cur ch’el ha stgaffì nossa lingua scritta. En “La svouta” da Jacques Guidon di el: “Segner, do’m la grazcha da s-chaffir qualchosa chi possa – forsa – servir a tuot la Rumantschia, chi fess il liam traunter las pövlaunzas rumauntschas separedas da cuolms reels ed umauns… chi las identifichess scu ün corp cun ün’orma cumünaivla.” Per ademplir la funcziun da punt na sto ins gnanc savair scriver la lingua cuminaivla – i basta da chapir quella. Nus Rumantschs avain cun ils idioms la lingua activa per il diever en il stretg ravugl famigliar, communal e regiunal e cun il rumantsch grischun, la lingua da scrittira cuminaivla che fa las punts tar las autras regiuns rumantschas. Esser superbi sin l’agen idiom e sin las atgnas tradiziuns na sto betg muntar da sa retrair en sasez e da sa serrar giu da l’exteriur. Er sche nus essan en emprima lingia Sursilvans u Valladers, duai restar lieu per ina identitad surregiunala, per ans sentir sco Rumantschs. La votaziun dals 10 da zercladur ha mussà ch’i dovra anc diversas punts per far quest pass. 

Punts tranter ils idioms ha fatg cun grond success er il Radio Rumantsch, e la Televisiun rumantscha fa las punts vers l’exteriur: Trais giadas dapli glieud che la populaziun rumantscha guarda Telesguard! Punts fa la GiuRu cun sia gasetta da giuventetgna – punts giuvnas, savens betg convenziunalas, ma punts che envidan dad ir novas vias. E quai ch’il Radio Rumantsch ha fatg per la lingua discurrida, fa oz La Quotidiana per la lingua scritta: Punts vers ils Rumantschs da las autras regiuns e quels da la Bassa. Punts collian, gidan a surmuntar obstachels. L’internet fa punts globalas, fa daventar pitschen il mund. Però er en il temp da l’internet – u forsa gist en quel – duvrain nus novas punts per ans vegnir pli datiers sco umans. Cun “Far PUNTS” fa l’URS in bel regal d’anniversari, betg be a sasezza, ma a l’entira Rumantschia.