La cuntrada sco fil cotschen

(anr/fa) Il Grischun posseda dapi curt ina nova istorgia da la cultura: En ses cudesch «Kunst und Landschaft in Graubünden» mussa Leza Dosch l’influenza da la cuntrada sin artists ed architects. Per il Grischun sco chantun da turissem nun ha la cuntrada mo ina valur ideala, mabain er in’impurtanza cleramain economica. Er sch’ils turists giavischan ina natira pli intacta che pussaivel vulan els pudair far diever da lifts e runals per giudair la cuntrada grischuna. Ina autra muntada ha quella per las puras ed ils purs che cultiveschan il terren en Grischun. Er ils artists spretschan en general la cuntrada sco motiv per lur ovras. 
Ch’el aveva gì gia dapi ditg l’intenziun da scriver in’istorgia da la cultura, ha declerà Leza Dosch mesemna a Cuira, en occasiun da ses referat da dias. «E causa che jau vuleva ma deditgar mo ad in tema, am pareva la ‘cuntrada’ ideal per il Grischun.» 

«Cun surpassar tscherts cunfins « 
Il titel da ses cudesch cumparì en la chasa editura Scheidegger & Spiess sa numna: «Kunst und Landschaft in Graubünden – Bilder und Bauten seit 1780». L’ovra è vegnida realisada cun l’agid da la Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna. Ils singuls chapitels s’occupan tranter auter cun la pictura da la cuntrada dal temp da la romantica, cun la construcziun da vias, cun l’architectura dal 19avel tschientaner ed er cun las ovras da Giovanni Segantini, Ferdinand Hodler, Giovanni ed Augusto Giacometti ed Ernst Ludwig Kirchner. Temas èn però er l’uscheditg Heimatstil, la construcziun da las pendicularas, da chamonas en muntogna, da punts ed ovras electricas. «A mai pareva impurtant da surpassar adina puspè tscherts cunfins, sco p. ex. quel tranter l’architectura e l’art.» Entant che l’art figurativ contemporan sa confruntescha mo pauc pli cun la cuntrada pon ins constatar tenor el tar las construcziuns actualas d’inschigners ed architects che l’interess per il lieu enturn il bajetg daventa adina pli grond. 
Uschia menziuna’l en ina seria dad exempels tranter auter er las lavurs da Robert Maillart, Christian Menn e Peter Zumthor. 

La relaziun cun la natira sa mida 
En ses referat da dias ha pudì mussar l’autur mo in extract da ses cudesch. El ha entschavì cun ina fotografia da la Viamala, la quala era tenor el da gronda impurtanza sco motiv surtut al cumenzament dal 19avel tschientaner. Suenter ha’l mussà in dia dal purtret da Joseph Anton Koch dal 1804, il qual aveva picturà ina chavorgia stgira e che fa baud tema. Er ils auters exempels da purtrets da quella giada mussan la natira sco insatge terribel. «Da quel temp picturavan ils artists las Alps sco in territori plain da privels e catastrofas.» Quai s’ha midà alura cun Giovanni Segantini, il qual era arrivà dal 1886 si da l’Italia dal nord a Savognin. Ses purtrets mussan tenor Dosch adina ina natira paschaivla e quieta. «Segantini vesa en la natira la forza divina.» 

L’istoricher d’art Leza Dosch
Leza Dosch, annada 1953, ha studegià istorgia d’art, istorgia e publicistica a las universitads da Turitg e Bonn. Dal 1984 è cumparida sia dissertaziun sur da l’architectura da la Viafier retica. Da l’onn 1985 ha’l survegnì da la citad da Cuira l’incumbensa da far in inventar dad edifizis ed implants prezius. Dapi quella giada è’l activ sco istoricher d’art independent. Leza Dosch è commember da la Cumissiun federala per la tgira da monuments ed expert federal per la claustra da Müstair.