L’emprova da pudair vesair tut
Panoramas dissegnads èn dapli che fotos - tuttina èn els bunamain 
ids en emblidanza 

(anr/vi) I sa tracta era da panoramas da culms svizzers. Igl è da vesair bellezza vistas sin il Tödi u sin l’Eiger, Mönch e Jungfrau. Tuttina n’ha l’exposiziun dals panoramas en las Alps betg lieu en noss pajais, mabain a Minca, Innsbruck e Bulsaun. Pudair vesair tut, quest giavisch avevan ils carstgauns gia cura ch’i na deva anc nagina televisiun e naginas fotografias. En il 19avel tschientaner han ins cumenzà ad ir per la pizza. L’interess per las Alps è creschì. Era la glieud, che na pudeva betg ir a culm, leva savair co quai vesa ora sin in piz. Uschia èn ils panoramas dissegnads vegnids en moda. Las cartas han per part ina lunghezza considerabla. Ils originals mesiran magari schizunt plirs meters. Stampà han ins tals panoramas sin cartas lungas ch’ins ha lura faudà. Ils clubs alpins da l’Austria, da la Germania e da la Svizra han per part derasà las cartas sco agiuntas tar lur publicaziuns. Las ediziuns dals panoramas èn vegnidas pli e pli grondas: Il 1872 stampavan ins be 4000 exemplars. Il 1908 cumportava in’ediziun gia 78 000 tocs. Suenter ha la fotografia stgatschà ils panoramas dissegnads 

Deplorablamain betg en Svizra 
Da preschent mussa in’exposiziun a Minca questas ovras artisticas. Ellas èn bunamain idas en emblidanza en ils tschalers. Da tscherts panoramas èsi difficil d’insumma chattar stampats. L’exposiziun sa numna «Rundum Berge. Faltpanorama oder der Versuch alles sehen zu können». Ella mussa radund tschuncanta panoramas. Fitg blers da quels èn panoramas svizzers. 
Questa primavaira è l’exposiziun stada da vesair ad Innsbruck. Là è ella era vegnida concepida dal «Alpenvereinsmuseum». Uss pon ins contemplar las cartas en il «Alpines Museum» a Minca. Il 2002 surpiglia il «Südtiroler Alpenverein» ils dissegns ed expona els a Bulsaun. In’exposiziun en Svizra n’è para betg planisada. 

Dapli ch’ina fotografia 
Ils panoramas fascineschan en plirs reguards. Els resplendan il svilup da l’alpinissem en ses emprim stadi dal 19avel tschientaner. Ins intervegn era bler da l’istorgia dals clubs alpins. Sper l’aspect artistic gioga sa chapescha l’aspect infurmativ la pli gronda rolla. 
Qua sa mussa era las qualitads dals panoramas. Entant che las fotografias reproduceschan be la vista, porschan ils panoramas era accents. Ed in piz allontanà, che svanescha sin ina fotografia, po en in dissegn vegnir accentuà. 
Mintga dissegnader aveva sias preferenzas u talents singulars. Perquai è mintga panorama in maletg per sasez. Lura stuevan ils dissegnaders per part dar suatientscha als giavischs da lur client. Tut tenor aveva lez betg mo interess geografics, mabain era geologics. Tscherts clients levan in panorama cun detagls davart fauna e flora. Uschia datti panoramas che mussan minuziusamain ils detagls geologic. Auters descrivan cun exactadad penibla mintga ruta da viagiar. Puspè auters s’occupeschan be dals pizs enconuschents entant ch’ils nunenconuschents vegnan skizzads be schematicamain. 

Strapatschadas 
Albert Heim (1849-1937) è stà geolog ed in renconuschì dissegnader da panoramas. El scriva da sia lavur: «Sch’igl è spezialmain cler per dissegnar sin l’auta pizza, lura va savens in vent criv, l’entir corp vegn tut steri da la schelira, ins vul dentant nizzegiar la buna glisch e dissegna uras ora cun detta steria, ch’ins na senta strusch pli il rispli enta maun. Senza quai na sa splega per ordinari nagina registraziun d’in panorama d’in piz che varga en las regiuns da naiv.» Perquai ha era Albert Bosshard stuì ceder. El aveva survegnì l’incumbensa dal Club alpin svizzer da dissegnar in panorama dal Tödi. Entaifer otg onns, enfin il 1914, è el ì ver tschuncanta giadas a munt. El ha vulì far in panorama en dudesch parts ed aveva las ambiziuns dissegnar minuziusamain mintga detagl en ina precisiun artistica mai s’udida. El n’è betg vegnì a fin cun sia ovra. Quatter dissegns da la lavur da Bosshard pon ins admirar oz en il «Alpines Museum» a Minca. 

«Rundum Berge» è da vesair enfin ils 28 d’october en il Alpines Museum, Praterinsel 5, D-80538 Minca. Il 2002 vegnan ils dissegns exponids en il Tirol dal sid a Bulsaun.