Il spiert prussian en l’istorgia
In magazin austriac fa bilantscha 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Ils 18 da schaner han ins sa regurdà da Prussia. Lezza ha survegnì la dignitad roiala ils 18-1-1701, entras l’encurunaziun da ses duca Fadri a Königsberg (oz Caliningrad), ed è svanida sco stadi independent ils 18-1-1871 entras la proclamaziun da l’Imperi tudestg. En 170 onns ha la Prussia fatg quatter guerras encunter la curt da Vienna. I vala tant pli la paina da leger las dudesch paginas ch’in magazin austriac deditgescha en ses emprim numer da 20011) a lezza rivala da Vienna. 

Las ragischs religiusas 
Retg Fadri I (1657–1713), duca da Prussia (bandiera naira ed alva) e prinzi electur da Brandenburg, ha stgaffì 1700 la premissa principala per surpigliar la dignitad roiala, numnadamain l’accord da l’imperatur tudestg. Pir lur ha’l s’encurunà sez «retg en Prussia», resguardond la suveranitad da Pologna sur il ducadi. Encunter lezza promoziun d’in prinzi protestant ha papa Clemens XI (1649–1721) «tramess in protest energic a tuts stadis catolics» (p. 17). Il ducadi da Prussia da lezza giada correspundeva a quai che furma oz l’enclava russa da Caliningrad, plinavant ina sdrima da Pologna ed il sidvest da Lituania; il Brandenburg è oz in pajais federativ tudestg cun Potsdam sco chapitala. Tant la Prussia sco il Brandenburg eran «pajais giuvens (…) cun las vertids tipicas da colonists, numnadamain diligenza, modestadad, premura e disciplina (…). Il Brandenburg era gia vegnì influenzà dal nair ed alv dals cisterziens; ins na po relevar avunda lur impurtanza per la construcziun da la cuntrada. Tar la tgina da Prussia stevan pia ascesa, obedientscha, paupradad persunala ed in’interpretaziun rigurusa dal duair, ma er l’organisaziun stricta, la planisaziun objectiva e l’adempliment cler dals pensums, sco uschiglio be tar ils urdens monastics medievals. Ins na sa smirveglia betg ch’Imanuel Kant, creschì si sin lez terratsch, ha mess entamez sia filosofia l’idea categorica dal duair sco tal» (pp. 19–20). In segund fundament religius da Prussia era il pietissem, pia «la persvasiun che la grazia da Dieu pretendia tuttina la cooperaziun dal carstgaun e che la ‘sanctificaziun da mintga di’ derivia da l'obedientscha a l’autoritad, la disciplina, diligenza, urden, nettezza e punctualitad» (p. 20). 

In stadi tolerant 
«La toleranza era in’idea essenzialmain prussiana (…). Bosniacs musulmans che faschevan guerra per la Prussia han survegnì a Potsdam ina sala d’uraziun e schizunt in spiritual militar. La noziun da toleranza tenor retg Fadri II (1712– 1786) derivava da duas persvasiuns filosoficas da l’illuminissem. Ins manegiava che tuttas religiuns pli autas predegian essenzialmain la medema etica e che, sco en la parabla dals anels tenor Lessing [en ‘Nathan der Weise’, G. S.-C.], il carstgaun na possia enconuscher las vardads las pli profundas (…). Fadri II n’ha insumma mai ferì la pietad populara e gnanca la superstiziun (…). Per-fin ils gesuits, chatschads davent dals blers stadis catolics, han chattà refugi en Prussia» (pp. 20–21). Per la plaiv catolica da sia chapitala nova Berlin ha Fadri gidà a planisar e bajegiar ina baselgia catolica deditgada a sontga Hedvig, «patruna» d’in pajais prussian cun populaziun catolica. Be ils gidieus restavan dischavantagiads da pliras leschas. 

In linguist encunter Napoleun 
Ils fritgs da la politica da Fadri II, retg da Prussia dapi 1772, ha racolt ses segund successur Fadri Guglielm (1770– 1840), suenter onns d’occupaziun franzosa, grazia a ministers excellents ed al genial linguist Wilhelm von Humboldt (1767–1835), naschì a Potsdam, fundatur da l’universitad berlinaisa che porta oz ses num. Lez ha sa fatg meritaivel era sco diplomat. 1813 ha’l persvas l’Austria, medemamain sgurdinada da Napoleun, da far part da la coaliziun encunter quest, la quala pir lur ha triumfà a la battaglia da Lipsia. Il congress da Vienna 1815 ha dà vasts territoris a la Prussia, cunzunt en Pologna, Renania, Saxonia e Vestfalia; la toleranza ertada da Fadri ha pussibilità l’integraziun da las provinzas novas en il stadi. Pir la naschientscha dal segund Imperi tudestg 1871 ha stimulà il naziunalissem encunter las minoritads etnicas e religiusas. Il scriptur austriac Adalbert Stifter (1805–1868) ha profetisà 1866: «Ina giada nascha forsa en-dretg ina Germania ed entaifer lezza in Brandenburg»2). 

1) Neue Ordnung, 1/2001, A-8010 Graz (Leopold Stocker Verlag, Hofgasse 5), pp. 16–27. 
2) Cità en: Gerd Heinrich (ed.), Berlin und Brandenburg, Stuttgart (Alfred Kröner, ISBN 3 520 31101 1) 1973, p. LXXXV.