Separatists provan la revolta linguistica

Da Hans Caprez 

Blers Rumantschs cumbattan vehementamain cunter la lingua da scrittira rumantsch grischun. Quest particularissem custa al stadi blers daners e fa donn a la lingua periclitada. 

Ina meglra reclama n’avess la gasetta dal di rumantscha La Quotidiana betg pudì giavischar. Cura che Kaspar Villiger, il fan da l’Engiadina, ha udì durant sias vacanzas en muntogna dals problems da questa gasetta, s’ha el mess spontanamain ina «Quotidiana» faudada sin il chau magistral. Dapi lura sa preschenta il cusseglier federal sin fotografias da reclama da La Quotidiana cun fatscha rienta als Grischuns. 

Ma il rir da marketing porta pauc. Malgrà ch’els han pretendì durant decennis in’atgna gasetta dal di e pretendì persuenter daners da la confederaziun, na vulan ils blers Rumantschs – cunzunt ils Engiadinais – savair nagut da La Quotidiana. Durant ils quatter onns dapi l’emprima ediziun ha la gasetta acquistà en Engiadina stgars 600 abunentas ed abunents. 

Oravant tut Engiadinais tgiran il regiunalissem e sa dostan cunter ina lingua unitara. 

Er en Surselva ed en Surmeir na chatta la gasetta grond resun. Enstagl da las 10 000 persunas giavischadas han mo 5900 abunà La Quotidiana. «Quai na tanscha betg», di schefredactur Martin Cabalzar. Perquai dependa el entiramain da la buna veglia da l’editur da la «Südostschweiz», Hanspeter Lebrument. 

Suenter ch’ils Rumantschs n’èn onns a la lunga betg stads abels da far ina gasetta duvraivla, ha Lebrument fundà il 1997 en atgna reschia  La Quotidiana – ed ha cun quai schoccà malamain las olmas rumantschas. Ina gasetta dependenta da la grazia da Lebrument? Na, grazia! 

Ins supprima il fatg che sulettamain ina chasa editura potenta po metter en pe ina gasetta dal di. Quant ditg ch’il retg da la pressa da la Svizra orientala porta anc ils deficits da la gasetta è intschert. Trais posts da redacziun en Engiadina ha el gia stritgà. 

La tragedia da La Quotidiana reflectescha ils sintoms da decadenza da la quarta lingua naziunala. En sessiuns a Berna vegn bain evocà il maletg d’ina «Rumantschia» unida, ma quai è in’illusiun. 

Per questa unitad dovri er ina lingua scritta unitara. Ma da quai na vulan blers Rumantschs savair nagut. Il rumantsch grischun creà avant ventg onns vegn cumbattì vehementamain. Material da votaziun en questa lingua vegn refusà plain gritta. Magisters engiadinais han schizunt spedì documents en rumantsch grischun enavos a Cuira. Pli gugent sa prestan ils Rumantschs il luxus da tschintg linguas scrittas independentas – a donn e cust dal stadi che duai pajar ils meds d’instrucziun correspundents. 

Chars cudeschs per ina minoritad 
Spezialmain grotesc è l’exempel da Schons, nua che strusch milli persunas discurran sutsilvan e che mo Donat posseda anc ina scola primara rumantscha. Tuttina sto il chantun gidar a finanziar dicziunaris per questa gruppa linguistica fitg pitschna. 

La Lia rumantscha, l’organisaziun da tetg dals Rumantschs, pudess duvrar quests daners pli effizientamain per projects innovativs. Ma en la Lia na ristga nagin d’eliminar las structuras antiquadas. Per na far mal a nagin vegn preferì da distribuir las contribuziuns – passa 2,5 milliuns francs ad onn – tenor il princip da repartiziun eguala. 

Er il chantun survegn da la confederaziun ina contribuziun annuala da 5,6 milliuns francs per la promoziun da las linguas. Ina gronda part da quels va als Rumantschs. Ma en la Chasa Grischa va la pazienza plaunsieu a fin. E sch’i giess tenor la veglia dal directur d’educaziun Claudio Lardi, fiss il rumantsch grischun gia daditg introducì er en las scolas. 

Perder las simpatias 
Entant è la Lia rumantscha occupada cun metter fin a las dispitas tranter ils Rumantschs. «Nus essan sin la meglra via da perder las simpatias dals Svizzers tudestgs», di Gion Antoni Derungs, il secretari general da la Lia. In recept cunter il sgurdin regiunal n’ha dentant er el betg. Uss duai ina gruppa da lavur d’experts fitg qualifitgads elavurar propostas da refurma. 

Las Grischunas ed ils Grischuns da lingua tudestga scurlattan gia daditg il chau en vista als scumbigls linguistics rumantschs. Ed als Rumantschs resta be ina speranza: Ch’ils cunabitants da lingua tudestga na voteschian mai davart subvenziuns da lingua. Enfin oz è quai vegnì evità prudentamain.