Verva ed identitad
Las trais funcziuns dal linguatg

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

La Fundaziun Romandia, Svizra taliana e Retoromania1) ha gist organisà a Losanna ina saira da referats davart il linguatg ed ils linguatgs, en il rom da l'onn da las linguas dal Cussegl da l’Europa. Prof. François Ansermet (Losanna), spezialist da psicologia dals uffants, ha referì davart il connex tranter l’acquist da la cumpetenza linguistica e tscherts disturbis mentals. La psicologia moderna manegia che passar da la lala infantila al discurs communicativ obligheschia l’uffant a desister da lezza pussaivladad e che quest sacrifizi basegnaivel al fetschia mal e possia schizunt chaschunar in trauma. In votant ha lura dumandà sch’ins na sappia colliar quai cun ina ductrina gidieua naschida en Galilea en il 16avel tschientaner. Lezs teologs decleravan la creaziun dal mund cun ina contracziun voluntara da Dieu che haja stgaffì in vid. Il referent ha sa mussà fitg cuntent cun quell’analogia. El ha anc quintà dals fastizs inconscients che la verva laschia enavos en il tscharvè e ch’ins possia scuvrir cun la psicanalisa. L’autur da questas lingias ha lura preschentà in punct da vista linguistic davart las relaziuns tranter lingua ed identitad. I suonda ina versiun rumantscha da lez referat, scursanì, actualisà ed adattà per in public grischun. 

In mund spiertal 
Mintga linguatg ha trais funcziuns. Nus al duvrain per communitgar, el interpretescha ses mund e stgaffescha ina cuminanza umana. Malencletgas derivan dal fatg ch’ins resguarda savens be l’emprima funcziun, la pli evidenta, il barat tranter umans. Emprender ina tschantscha nova vul dir augmentar il dumber da partenaris pussaivels. En quest reguard «renda» l’englais pli che tut tschellas. Cun el na pon ins però penetrar endretg en il mund mental d’ina persuna che discurra uschiglio ina autra verva: «Crair ch’ina lingua servia be a sa far chapir è l’opiniun la pli tgutga davart lezza»2). Quai ha scrit il linguist e diplomat prussian Wilhelm von Humboldt (1767–1835), promotur da l’universitad, traductur da scripturs grecs ed in dals perscrutaders ils pli profunds dal linguatg sco activitad spiertala. Humboldt definescha la segunda funcziun: «La lingua è in vair mund ch’il spiert uman, grazia a la lavur interna da sia energia, sto tschentar tranter sasez e las chaussas»3). En ina brev scriva’l schizunt: «La lingua è quel instrument che pussibilitescha al carstgaun da sa bajegiar sez bajegiond il mund»4). Gia l’emprim cudesch da la Bibla (2, 19–20) raquinta uschia la creaziun dal mund: «Dieu ha furmà or dal terratsch l’entira selvaschina e tuts utschels dal tschiel; lur als ha’l manads al carstgaun per vesair co ch’el als numnia. Il carstgaun ha dà nums a l’entira biestga e selvaschina ed a tuts utschels dal tschiel». Perquai dessan toponims e nums da via respectar la tschantscha dal lieu; ins po be sa legrar che Degen, Falera, Sent, Sumvitg e Tinizong n’han betg pli num uffizialmain «Igels», «Fellers», «Sins», «Somvix» e «Tinzen». En la citad bilingua da Bruxelles/Brüssel sa senta la minoritad pli a chasa dapi che las tavlas da las vias resguardan tuttas duas tschantschas e ch’il «Boulevard du Jardin botanique», per exempel, porta er il num flam «Kruidtuinlaan», dal rest bler pli simpel. 

Masculin u feminin? 
En tuts linguatgs neolatins (catalan, franzos, piemuntais, portugais, rumantsch, spagnol, talian euv.) po in substantiv esser masculin u feminin. Nus numnain la mort cun in pled feminin; ella vegn pia persunifitgada en furma da dunna. Uschia Reto Caratsch (1901–1978): «La Mort es üna Parza cun üna fatscha plain incletta e cumpaschiun, cun ögls ün pô trists (…). Suvenz es ella la spendredra chi evra la porta vers il grand pajais da la pêsch. Cours ch’ella tuocha nu doulan pü»5). «Der Tod» perencunter, masculin, è «der Sensemann». Insatge matern che manca a «der Nebel» ha «la tschajera» u «la brentina» en las bleras tschantschas neolatinas. Tenor ina ditga portugaisa dess retg Bastiaun (1554–1578), svanì en ina battaglia e mort senza figls, cumparair puspè a chaval ord la tschajera («a nevoeira», feminina) sco sche lezza al parturiss. Be il franzos la numna cun in pled masculin («le brouillard») che fa attent ad in privel elementar. La scriptura Marguerite Audoux (1863–1937) al descriva uschia en ina cuntrada palidusa da Frantscha centrala: «Ina giada suna vegnida traplada d’ina tschajera uschè spessa che jau na pudeva pli chattar mia via. Tuttenina hai jau vesì sper mai in guaud vast che jau n’enconuscheva betg. La tschima da las plantas sa per-deva tuttafatg en la tschajera (…). Furmas alvas vegnivan giu e strivlavan ils brutgs cun lungas sdrimas transparentas (…). Jau carteva da chaminar tranter dus mirs auts»6). 

Tgenin è l’emprim di da l’emna? 
Il linguatg cundiziunescha era nossa maniera da tagliar en il temp. Nossa emna vegn dals gidieus, dal cumandament da pussar mintga settavel di, il «schabat», nossa sonda (portugais e spagnol «sábado»). La cristianadad ha surpiglià la prescripziun dal paus emnil, al spustond però sin l’emprim di, «dominica» u «dominicus», «il di dal Segner», nossa dumengia (portugais e spagnol «domingo»). Il portugais numna tschels dis, tranter «domingo» e «sábado», tenor lur successiun: «segundafeira», «terçafeira», «quartafeira» e «quintafeira» («tschintgavel»); «feira» deriva dal latin cristian «feria» («di da l’emna»). Oz vala dentant il glindesdi sco emprim di, la mesemna sco terz euv. Il Brasilian u Portugais che consultescha l’urari d’aviuns sto pia far endament che sia «segunda-feira» ha il numer «1», «quarta-feira» il numer «3» euv. Tschellas tschantschas neolatinas dattan als dis nums da planets, saja quai la glina («glindesdi»), Mars («mardi», piemuntais e spagnol «martes») u Mercur (franzos «mercredi»), lura «Iovis» («gievgia», catalan «dijous») e «Veneris» («venderdi», catalan «divendres»), ils genitivs da «Jupiter» e «Venus». 

In'ierta culturala cuminaivla 
Mintga uman che sa rumantsch po experimentar la terza funcziun dal linguatg. El stgaffescha ina cuminanza e schizunt ina cumplicitad. In carstgaun che na m’enconuscha betg sa drizza a mai per tudestg. Jau dentant, savend u sminond ch’el è Rumantsch, respund per rumantsch. Pel solit mida lura sia demananza. L’autur da questas lingias ha fatg talas experientschas era cun Catalans e cun Piemuntais. Mintga linguatg cumpiglia in’atgna rait da connexs culturals. Alemans e Romands legian autras gasettas, guardan autras chadainas da televisiun, emprendan ad enconuscher auters scripturs cun autras tradiziuns. Suenter bunamain tschintg tschientaners resta il linguatg tudestg plain expressiuns che derivan dal bestseller dal millenni tranter Alps, Carpatas, Lai Peipus e Mar dal nord: «Fin en il 18avel secul era la Bibla da Luther per il solit l’unic cudesch che sa chattava en il truclet da maisa da mintga chasa protestanta; or da lez legev’ins suenter la lavur, durant las lungas sairas d’enviern, da dumengias e firads. Ins l'imprimiva cuntinuadamain a la memoria, saja quai entras il catechissem, il rom da scola il pli impurtant, entras il cult divin u il predi. Mintga carstgaun saveva ordadora vasts tocs da la Bibla»7). Pir Martin Luther (1483– 1546) ha fixà il senn da terms religius e giuridics, sco «Gnade», ina noziun ch’ins exprima per rumantsch cun «grazia» che vul dir er «Anmut» e «Dank». Per franzos na datti nagin cu-desch ch’ins pudess cumparegliar cun lez; dentant citesch’ins gugent proverbis plain suc or d’ina u l’autra fabla en vers da Jean de La Fontaine (1621– 1695). Auters linguatgs perencunter na chapesch’ins betg senza enconuscher texts religius ch’als ha influenzads en maniera decisiva. L’islam crai che l’anghel Gabriel haja dictà il Coran per arab. Perquai vala lez cudesch dal 7avel tschientaner anc oz sco norma linguistica dals Arabs musulmans. Expressiuns sco «insch Allah» («sco che Dieu vul») daud’ins adina puspè. Da seculs da contacts cun ils Arabs han ils Portugais prendì ad emprest il pled «oxalá» (pronunzià «uschalà») che vul dir «Dieu dettia!» u simplamain «speranza!». 

Emprender gia d’uffant 
In linguatg stgaffescha er ina cuminanza da disa tranter ils carstgauns ch’al discurran dapi l’uffanza. Cun mintga tschantscha èn colliadas manieras da pronunziar, d’accentuar e d’articular ch’influenzeschan era cur ch’ins discurra in’autra. In Turitgais cun ses «a» stgir, 
bunamain «o», sto sa sfadiar per dir endretg il «a» cler dal rumantsch, spagnol e talian. In germanofon ch’accentuescha bunamain mintga emprima silba na perda tgunsch lezza disa cun pledar il franzos ch’accentuescha adina la davosa silba. Viceversa tenda il francofon ad accentuar la davosa silba era per talian, quai ch’è bunamain adina fallà. Perquai dess in uffant emprender autras tschantschas uschè spert che pussaivel, plitost talas d’in’autra famiglia linguistica. Quai fan cunzunt quels che discurran linguatgs «pitschens»: «L’identitad dal pledader envers sia verva sa mida cur ch’el chatta ora quant pauc lunsch ch’el arriva cun lezza». L’autur rumantsch da questa remartga punctuescha utrò: «La plurilinguitad, en il senn da diever differenzià da las tschantschas tenor il context, dess s’encleger da sasezza per tgi ch’appartegna ad ina minoritad linguistica, gist sco la loialitad envers il linguatg ertà». Sche la linguistica cumprova l’autonomia da quest, rinforza quai la schientscha da l’atgna identitad: «Da-vent da 1873 ha Ascoli defendì l’opiniun che rumantsch, ladin dolomitan e furlan sajan gruppas linguisticas che furmian ina famiglia autonoma, ina Retoromania alpina e prealpina, visavi l’Italoromania da las cuntradas dal Po. Ascoli fascheva valair che lezzas gruppas sa differenzieschian avunda da las furmas dal talian per vegnir consideradas in’atgna famiglia linguistica (…). Per el e ses discipels era in stadi multinaziunal ina realitad istorica»8). 

Promover las linguas svizras
L’identitad culturala svizra è cleramain plurilingua. Ils exempels da nov gronds istorichers e romanists svizzers dapi 1848 mussan ils fritgs da questa tradiziun per la savida davart linguas e culturas neolatinas. Jacob Burckhardt (1818–1897) ha relevà las novaziuns da la renaschientscha taliana. L’atlas linguistic da Frantscha, cun Belgia, Romandia, Val d’Aosta ed Alps piemuntaisas, ovra da Jules Gilliéron (1854– 1926), ha stgaffì la geografia linguistica, applitgada a l’Italia, al Grischun ed al Tessin da Karl Jaberg (1877– 1958) e Jakob Jud (1882–1952). Wilhelm Meyer-Lübke (1861–1936) ha cumpareglià svilup e structura dals differents linguatgs neolatins e deditgà in agen manual al catalan. Walther von Wartburg (1888–1971) ha perscrutà ils motivs da las atgnadads da lezs linguatgs e cunzunt la derivanza da tuts pleds franzos e provenzals. Ses assistent a l’Universitad da Lipsia, Aldo Dami (1898–1977), ha lura sa concentrà sin l’istorgia dals cunfins tranter stadis e pievels en l’Europa. Reto Rudolf Bezzola (1898–1983), renumnà tar nus grazia a ses pledari da 1944 (anc oz il sulet tudestg-vallader) e sia istorgia da la litteratura rumantscha (1979), «ha perscrutà cunzunt la litteratura medievala taliana, franzosa e provenzala»9). Kurt Baldinger (*1919) ha declerà da maister pertge ch’i dat pliras vervas differentas en la Mes'insla iberica. Quests nov Svizzers èn creschids si e han lavurà en in clima spiertal bullà da la plurilinguitad. Per restar in terren che fetschia nascher tals umans, sto la Svizra pro-mover vinavant la convivenza da sias cuminanzas etnicas e la famigliaritad tempriva dals uffants cun tschantschas e culturas da lezzas. Ins po pia be sa legrar ch’il cussegl naziunal, ils 22 da mars, durant sia sessiun en Svizra ta-liana, in onn avant l’Expo 02, ha pretais prioritad per las linguas naziunalas en l’instrucziun. I na sa tracta tuttavia betg da refusar l’englais, necessari a tgi che vul esser a chasa en l’Europa ed il mund, mabain d’emprender ad enconuscher d’uffant quels pievels che vi-van uschè daspera e ch’appartegnan a la medema cuminanza politica. 

1) Adressa: C. p. 141, 1213 Petit-Lancy. 
2) Cità en: Tilman Borsche, Wilhelm von Humboldt. Minca (C. H. Beck, ISBN 3 406 33218 8) 1990, p. 141. 
3) Cità en: Leo Weisgerber, Zweimal Sprache. Düsseldorf (Schwann, ISBN 3-7895-0228-6) 1973, p. 112. 
4) Cità da Borsche (v. nota 2), p. 142. 
5) Reto Caratsch, Ouvras. Zernez (Chardun, tar Jacques Guidon) 1983, pp. 42-43. 
6) Marguerite Audoux, Marie-Claire. Losanna (Jean Marguerat) 1959, p. 120. 
7) Fritz Tschirch, Geschichte der deutschen Sprache, tom 2. Berlin (Erich Schmidt) 1969, p. 109. 
8) Tuts trais citats ord: Iso Camartin, Nichts als Worte? Turitg e Minca (Artemis, ISBN 3 7608 0656 2) 1985, pp. 65-66, 29 e 159. 
9) Arthur Baur, Viva la Grischa. Frauenfeld (Huber, ISBN 3-7193-1135-X) 1997, p. 111.