«Onna Maria. Cronica d’in mazzament»
In film da la Televisiun Rumantscha

(anr/pap) Ina dunna mazza ses um cun ina sigir en in’acla en la Val Sumvitg. Quai è capità ils 20 d’avust 1885. La generaziun veglia da Rabius ha anc tschertas regurdanzas da quel cas insolit, per ils giuvens è quai ina sort istorgia ch’ins quinta (adascus) senza propi savair sch’ella è vaira u betg. 

Gieri Venzin da la Televisiun Rumantscha TvR ha retschertgà quel delict fin uss unic per il Grischun ed ha scuvrì ina vita tragica d’ina dunna giuvna en in mund dominà dals umens cun lur quaidas e lunas. En ses film che porta il titel «Onna Maria. Cronica d’in mazzament» lascha Venzin vegnir a pled diversas persunas da Rabius che han anc enconuschì l’Onna Maria. Dasperas citescha el era ord ils protocols d’inquisiziun ch’el ha chattà en l’archiv statal a Cuira e lascha commentar persunas enconuschentas sco Armin Vincenz, procuratur public, e Leo Tuor, autur, quel delict. 

Sfurzà ad ina vita famigliara 
Ord ils protocols resorta che Onna Maria – il num da famiglia na vegn mai menziunà ord discreziun – ha gì sco matta quasi creschida in uffant illegitim cun in um ch’era bler pli vegl ch’ella. Sch’ella ha propi vulì far l’amur cun quel um là si en quell’acla nua els eran sulets u sch’ella è vegnida sfurzada a l’act sexual na quint’il protocol. Ella ha alura maridà quel um e bab da ses emprim uffant «senza la minima amur per el, mo per ch’il bagliaffim da la glieud smettia» sco ch’ella dat a protocol. Cur ch’ella è vegnida messa en chasaforz a Cuira era ella en speranza cun il segund uffant ch’ella ha alura pers. 

Fridas sco paun da mintgadi 
Violenza corporala era ina part dal mintgadi cunzunt da dunnas da quels temps. Umens maltschecs ed ordinaris pudevan tractar lur dunnas cun culps e fridas – e quellas pigliavan quai sco lur sort. Onna Maria di en il protocol: «Era sche jau crajeva d’avair motiv per far encunter hai jau chattà meglier per mai da taschair.» En il cas da l’Onna Maria però para l’um d’avair exagerà ed ha pajà cun sia vita per in tractament memia brutal da sia dunna. Ch’el saja adina puspè siglì si sco in cot e ch’el saja stà ranver e ch’el haja adina puspè fatg rinfatschas ad ella pervi da l’uffant stat vinavant en il protocol. 

Film fin 
Il film da Gieri Venzin è in film fin che prova da restar uschè neutral sco pussaivel. Cun maletgs quiets maina el tras quell’istorgia tragica senza valitar. E quai è era gartegià en moda persvadenta. Unicamain la scena cun la sigir che vegn sfratgada giu sin la tagliola è forsa in zic memia ordinaria e d’ina simbolica discutabla. Tenor Peter Egloff, directur da la TvR, èsi stà enorm difficil da far in film ord in’istorgia ch’ins haja mo en scrit u en la memoria. Maletgs na sajan nagins avant maun. La gronda sfida saja stà d’ina vart da persvader la glieud da Rabius da quintar lur regurdientschas davant la camera. E da l’autra vart d’illustrar l’istorgia da l’Onna Maria cun maletgs degns per in film. «Onna Maria è però era in film dal taschair e dal taschentar», commentescha Egloff la lavur da Venzin. 

Premiera a Rabius 
Per l’emprima giada vegn «Onna Maria» mussà questa saira a Rabius en il hotel Greina. Suenter la projecziun dal film datti ina discussiun cun la scriventa Tresa Rüthers-Seeli, il pader Clau Lombriser, il procuratur public Armin Vincenz e l’autur Gieri Venzin. La discussiun vegn manada da Peter Egloff, schef da la TvR. Ulteriuras emissiuns èn prevesidas per dumengia, ils 14-01-2001, a las 17.05 sin SF1, sonda, ils 20-01-2001, a las 12.00 sin SF1 e dumengia, ils 21-01-2001, a las 9.15 sin TSI 1.