Mes giavisch per l’onn nov

Da Jost Falett, parsura LR

«Uman, tuot que chi’t chalcha, pür bütta in seis sain 
el teis cordöli balcha, ta sort in chüra tain …» 

Chant’ins a Bravuogn la notg da Silvester cun il chant da Goita. Igl èn uras quietas e solennas, davaira adattadas per laschar repassar l’onn passà – las uras legraivlas cun satisfacziun e success, dentant er quellas che "chalchan", che squitschan e fan quitads. Nus guardain enavos, tge che l’onn ha purtà. 

Era per la Rumantschia ha l’emprim onn dal nov millenni purtà muments da plaina satisfacziun che han dà schlantsch e curaschi, dentant er auters che inquieteschan e fan mal. La Scuntrada cun in‘avertura plain entusiassem ha radunà in pievel nunspetgà en Engiadin’Ota, ha mussà quanta glieud ch’è pronta da s‘engaschar per la chaussa rumantscha, ha avert portas e preparà novas cooperaziuns. Quai ha fatg bain. – Analisond la situaziun da la Rumantschia stuain nus dentant er constatar che a la fasa da visiuns, nua che tut pareva pussaivel, è suan-dada la fasa da realisaziun che è bainquant pli difficila. Vegls antagonissems n’èn betg anc superads e projects che nus cartevan sin buna via, sco LQ, stattan en ina giada en dumonda. Ed en questa fasa che pretenda tut nossas forzas per chattar ina buna soluziun per la pressa rumantscha duvrain nus noss’energia per dispitas publicas tranter Rumantschs – quai fa mal. La glieud d’ordaifer scurlatta il chau e na chapescha betg. Politicamain pon era ils Rumantschs, sco tut ils auters, esser d’avis divers – nus stuain dentant emprender a discutar nossas differentas ideas senza far dispita cun attatgas persunalas. Cun tants problems actuals ston er ils Rumantschs avair in forum da discussiun – il pli mal fiss l’indifferenza – i dependa dentant co ins va enturn cun las differentas opiniuns. 

Nus duvrain tut nossas forzas per dumagnar las sfidas che ans spetgan. En scola vegnan las midadas pli e pli spert, e nus stuain pudair agir e betg mo reagir. La scola bilingua sto vegnir reflectada cun tut sias consequenzas – la scola rumantscha na po betg vegnir degradada en la moda la pli cumadaivla faschond in ferm pass vers la germanisaziun; igl è da segirar avunda magistraglia per tut ils stgalims ed avunda romani-stas e romanists; il rumantsch grischun è sin via da far il pass en las leschas e per communicaziuns che van a tut la Rumantschia – ins n’è dentant anc betg avunda conscient che la decisiun fundamentala per l’avegnir n’è betg la dumonda idiom u rg, mabain rg u tudestg; las structuras da noss gremis èn da reorganisar ed igl è da reponderar la relaziun tranter l’engaschament en las regiuns e la promoziun da l‘identitad surregiunala – nus duvrain tant regiuns fermas sco la schientscha cuminaivla per l’entira Rumantschia. 

I dat tant da far. Sch’ins na gartegia betg d’ans unir e dad integrar tut las forzas en il moviment rumantsch na vegnin nus betg ad avair vigur avunda en questa fasa impurtanta. Per pudair agir cun dapli effizienza vul la LR installar in cussegl politic e scientific – forsa cun num Academia rumantscha – che vegn a sustegnair la politica da la Lia cun strategias e concepts en dumondas decisivas, in gremi che fa lavur da prepensader, in gremi er da autoreflexiun e discussiun critica interna. Quai è ina schanza per coordinar nossa lavur ed integrar novas forzas. 

Decisiv dentant per dumagnar noss futur – e quai è mes giavisch per l’onn nov – è da sa tegnair ensemen tranter Rumantschas e Rumantschs, e da far, mintgin sin ses post, la meglra lavur pussaivla per segirar noss avegnir cun ina Rumantschia ferma ed unida.