Resumaziun dal text: Ils furns da gip da Gamsen (VS) ord dal temp medieval.

Da Olivier Paccolat, Pascal Taillard ed  Alessandra Antonini / translaziun Lia Rumantscha

Gia en temps antics vegniva brischà crap da chaltschina u da gip per fabritgar material da bajegiar. L’explotaziun da crap da chaltschina è detg bain documentada tras numerusas scuvertas archeologicas dal temp roman fin a noss dis. Quella dal gip è dentant bler main conuschenta, era sche l’utilisaziun da gip è cumprovada dapi millennis en l’Orient ed en l’Egipta. En nossas regiuns han ins exchavà mo paucs furns per brischar gip e la litteratura scientifica è fitg stgarsa. Ils furns da Gamsen, mantegnids ordvart bain, èn perquai ina perditga impurtanta per chapir il funcziunament da quests tips da furns ed ils process cumplexs per transfurmar la crappa en gip. Ils furns sa chattan sin il territori da la vischnanca da Brig-Glis. Els sa concentreschan sin dus terrens al pe dal Glishorn («Breitenweg» e «Waldmatte»), en vischinanza d’ina  avaina da gip. Ins ha scuvert dus tips da furns: furns cun bucca-pigna e furns senza. Ils emprims èn stads en funcziun tranter 400 e 700 s. Cr., ils segunds a partir da 700 fin 1000/1100. Ins ha fatg analisas mineralas (microscopicas e tras diffracziun radiologica) da restanzas da la massa alva cumpacta chattada en ils furns. Plinavant han ins construì in furn senza bucca per experimentar il brischar gip. Sin basa da quests resultats pari ch’ins haja producì en ils furns da Gamsen differentas sorts da gip (mez idratisà, mez anidrit ed anidrit). Ils furns cun bucca-pigna èn probablamain er vegnids duvrads per producir chaltschina (brischar chaltschina). Quests otg furns furman forsa mo ina pitschna part d’in cumplex pli grond che sa stendeva sur l’entira costa al pe dal Glishorn. Oz nun èsi anc pussaivel da giuditgar l’impurtanza da la producziun da gip brischà en il decurs dal temp e surtut da savair, sche l’explotaziun existiva anc suenter l’11avel tschientaner. Sin fundament dal dumber da furns e da la cuntinuitad da la producziun pudess ins discurrer d’in lavuratori preindustrial surprendent che dat ina nov’idea dal svilup economic da la regiun tranter Brig e Visp davent da la fin da l’epoca romana.