Il pievel armen – cristianisà dapi deschset tschientaners 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Tgi enconuscha il pievel armen, cun ses nums da famiglia che fineschan sin «-ian»? In da ses figls ils pli renumnads è il chantadur Charles Aznavour (atgnamain Asnavurian, dal pled georgian «asnaur» che vul dir «barun»). Ins sa regorda forsa dal politicher sovietic Anastas Micojan (Mikoyan, 1895–1978) e schizunt d’in da ses frars, in inschigner che ha dà ses num als aviuns Mig. Musicologs enconuschan il cumponist Aram Khatschaturian (1903–1978). Tgi che sa piemuntais patratga a «l’armognan» (dal latin «[pomum] armeniacum»), il num da l’apricosa, il qual fa endament sia derivanza orientala. Tgi che vul savair dapli, en maniera plaschaivla, po leger il numer d’october da «France-Arménie» (1), revista populara dals Armens francofons. 

Pli baud che l’Imperi roman 
In maletg p. 22 mussa Aznavour, ils 21 da settember, a celebrond il novavel anniversari da la Republica d’Armenia (pli baud Armenia sovietica), tranter l’ambassadur en Frantscha e sia consorta. Il frontispizi mussa in auter Armen da Frantscha, Benjamin Varonian, 20 onns, medaglia d’argient (barra fixa) a l’olimpiada da Sydney. La revista rapporta plinavant da l’activitad culturala da Norvan Zakarian, uvestg da la Baselgia armena per la regiun franzosa Rodan-Alps, che ha manà a Lyon ina dieta davart l’istorgia dal cristianissem armen. Enturn 301, pia pli baud che l’imperatur roman Constantin, ha retg Tirdat III (252–330) acceptà lezza religiun. «Cun l’alfabet stgaffì enturn 405 ha entschet ‘il temp d’aur’ da la naziun armena, cura ch’ins ha avert scolas e translatà la Bibla» (p. 32). Prof. Sahag Sukiasyan (Universitad da Lyon) ha descrit manidlamain la situaziun da sia baselgia en l’Armenia sovietica fin a 1941, cunzunt las persecuziuns sut Stalin (1879–1953): «Ins ha deportà ed executà spirituals. 1938 han ins mazzà strusch 200 persunas en paucs dis, lura il patriarc, e serrà ses sez (…). Enfin a 1941 stuevan ils cristians sa zuppar per pratitgar» (p. 25). La Republica d’Armenia (29 800 km2), pajais muntagnard tranter Tirchia, Georgia ed Aserbeidschan quinta strusch 1,5 milliun olmas. Il linguatg è indogerman, cun elements caucasics ch’ins chatta er en georgian. 

Far endament il genocid 
Ins po cumparegliar ils milliuns Armens da la diaspora cun ils gidieus; els discurran strusch il linguatg dals babuns ed èn colliads be da la religiun e da regurdientschas cuminaivlas. Ma pertge insumma datti ina diaspora armena? La revista rap-porta d’in Armen da 103 onns …che stat a Camden (New Jersey) e ha survegnì ina medaglia da bronz sco sfunsader en la sisavla olimpiada (...). Ses geniturs eran fugids da l’Armenia 1886 pervi dals mazzaments (p. 6). Manegiada n’è betg l’Armenia d’oz, mabain quella che gia ils Romans enconuschevan, cun l’Ararat grond, l’Ararat pitschen, il Lai da Van e las funtaunas da l’Eufrat, ina regiun che furma il nordost da Tirchia dapi il 16avel tschientaner. Blers Armens èn fugids da là en l’Europa, l’America e pli tard er en Libanon, suenter ils mazzaments da 1877–1878 e 1894–1896, ed anc dapli quels da 1915–1918 ch’èn vegnids planisads ad in vair genocid. La Tirchia snega anc adina lezs fatgs istorics, schebain ch’ella candidescha per l’adesiun a l’Uniun europeica (UE). Ils Armens d’oz fan tut il pussaivel per obtegnair ch’alliads da Tirchia renconuschian quel mal-fatg en tutta furma. «France-Arménie» rapporta da las fadias en lez senn, en Sta-dis unids (SU), Frantscha ed en il parlament da l’UE. In parlamentari: «Nus pretendain gia bler da Tirchia areguard ils dretgs umans. Els na cumportan che nus tiran endament ils Curds; cun il genocid armen vegnan els pir da dretg isterics» (p. 14).  Il senat dals SU ha tuttina vuschà ils 3 d’october in text ch’appellescha il president – pia il successur da Clinton – da «numnar genocid il mazzament sistematic ed intenziunà d’in mil-liun e mez Armens» (p. 16). La Tirchia ha reagì immediat: «Il schef da stab general Hüseyin Kivrikoglu ha annullà ina visita als SU» (p. 17). In istoricher tirc exilià en Germania, docter da l’Universitad da Hannover, commentescha: «Ins po formular in problem mental central da Tirchia, schend che nus n’avain betg acceptà nossa diminuziun d’in imperi che s’extendeva sin trais continents ad ina pitschna republica limitada tranter dus. Sche nus avessan ‘digerì’ lez redimensiunament, sche nus fissan cuntents cun nossa posiziun d’oz (...), n’avessan nus betg gì reacziuns istericas e neuroticas visavi in’elavuraziun objectiva da noss passà» (2). Anc avant novanta onns cumpigliava l’Imperi tirc pajais numnads oz Albania, Cosovo, Irac, Israel, Jordania, Libanon, Libia, Macedonia, Palestina e Siria. 

La baselgia d’ina naziun isolada 
L’Orient medieval enconuscheva duas Armenias. L’Armenia per propi correspundeva a quella d’oz ed a las provinzas tircas dal nordost, nua ch’il genocid da 1915 ha mess fin a passa dus millennis e mez da preschientscha armena. Là ha sa furmada la Baselgia armena en il quart e tschintgavel tschientaner: «L’Armenia ha survivì grazia a sia baselgia naziunala autonoma. Ils Armens han salvà lur cardientscha tras lur attaschada stinada a lezza baselgia ch’è stada a medem temp lur flaivlezza e lur forza (...). Quel mantegniment e preservaziun senza cumpromiss ha forsa laschà ils Armens senza amis, ma questa tenuta ha segirà lur survivenza politica» (3). Davent da 1198 hai dà er in reginam da l’Armenia pitschna, renconuschì dal papa, en il sidost da la mes’insla da l’Asia minura, visavi la Cipra. Marco Polo (1254–1324), da Vaniescha, ha entschet ses viadi tras l’Asia en in port da l’Armenia pitschna; el scriva: «Lez pajais è fitg fritgaivel e plaschaivel» (cità p. 32). Sur la mar aveva il reginam pia relaziuns cun il vest, ma ha era stuì emprender d’enconuscher l’arroganza da la Baselgia catolica da lezza giada, cunzunt cura ch’ils papas franzos residiavan en Provenza e faschevan obedientscha a Paris. Els «levan transfurmar las isanzas dals Armens plaun a plaun tenor il ritus latin, per che quests al surpiglian a la fin (...). Ils 24 d’avrigl 1319 ha papa Gion XXII scrit al retg d’Armenia, al supplitgond ch’i na restia nagina differenza areguard ils sacraments ed insumma ils ritus (...). I s’ha mussà che l’ideal d’unitad impediva da respectar l’atgnadad da l’Orient» (4). Mohammed II «il conquistadur» (1432– 1481, sultan tirc 1451) ha conquistà era l’Armenia pitschna. «France-Arménie» rapporta da la fin da lezza cuminanza: "En il 20avel secul è la populaziun da l’Armenia pitschna stada l’unfrenda dal mazzament da 1909 ad Adana entras ils Tircs e lura dal genocid. Suenter l’emprima guerra mundiala han ins attribuì la cuntrada a la Frantscha che l’ha però cedida a la Tirchia da Mustafa Kemal. Ils Armens han pia stuì fugir" (p. 31). 

Cor cunter cor, chau cunter chau
Oz regia la pasch tranter las duas baselgias. Pader Charles Renoux OSB perscrutescha la liturgia armena en la claustra d’En Calcat (regiun Mezdi en Frantscha). «El tegna las litteraturas da l’Armenia e Georgia per las pli expressivas da la buna nova da Cristus, perquai ch’ellas exprimian ina cardientscha che stettia bler pli datiers a l’evangeli che la liturgia dal vest (...). El giavischa che la Baselgia catolica taidlia meglier quellas da l’Orient che transmettian valurs da la Baselgia primara sutterradas durant ils tschientaners» (pp. 26–27). La revista menziuna sco exempel la liturgia armena da l’ensinada: «Il spiritual benedescha l’emprim ils objects simbolics da la lètg. Ils anels matrimonials represchentan l’amur perpetna; las duas serias da bindels entretschads cotschens ed alvs, cun ina crusch amez, muntan respectivamain vita e purezza. Durant la ceremonia sa drizza il prer als spus che stattan in encunter l’auter, cor cunter cor, chau cunter chau (...). Vers la fin benedescha’l in buccal vin ed al porscha als spus. In babnoss concluda l’ensinada» (p. 28). «France-Arménie» infurmescha anc da tradiziuns colliadas cun funerals, cunzunt ils pasts da bara (palormas) «ch’uneschan savens duatschient persunas (...) e lubeschan a musicists da dar via libra a lur creativitad. Las chanzuns da funeral (...) èn interruttas da bragim, singluts e pleds onomatopeics, cun notas sincopadas e ruttas, cun ‘glissandos’ ch’expriman la tristezza dal mument» (pp. 34–35). Pelvair ina cultura tut atgna ch’i vala la paina d’enconuscher, tegnend endament il pled profund e memorabel d’in patriarc da l’Armenia areguard il genocid: «Il vest [cristian] enconuscha la crusch, ma n’enconuscha betg la crucificaziun» (p. 25). 
1) Adressa: 31 rue Romarin, F-69001 Lyon. Telefax 0033 4 78 27 21 82. Posta electronica: france-ar-menie@wanadoo.fr. 
2) Taner Akçam en: Hans-Lukas Kieser (dir.), Die armenische Frage und die Schweiz (1896-1923). Turitg (Chronos, ISBN 3-905313-05-7) 1999, pp. 320-321 
3) Hrand Pasdermadjian (1904-1954, professer a l’Universitad da Genevra), Histoire de l’Arménie. Terza ediziun cumplettada da Vahé Sethian. Paris (Librairie orientale H. Samuelian) 1971, p. 123. 
4) Wilhelm de Vries en: Endre von Ivánka, Julius Tyciak e Paul Wierz, Handbuch der Ostkirchenkunde. Düsseldorf (Patmos) 1971, p. 201.