Dumondas avertas sin trais continents
Speranzas multifaras suenter in millenni cristian

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

La gasettina catolica «Orientierung» (Turitg) commentescha mintga quindesch dis l’actualitad politica, spiertala e religiusa. Ils emprims dus numers da l’atun 2000, quels dals 30 da settember (nr. 18) e dals 15 d’october (nr. 19), paginads respectivamain da 189 a 200 e da 201 a 212, cuntegnan mintgin in essai davart la Pologna milli onns suenter l’instituziun da ses emprim archuvestgieu tras papa Silvester II (938–1003). En il nr. 18 legian ins plinavant in raschieni da-vart il pievel dals Berbs en l’Algeria. Anc dapli infurmaziuns da basa porta nr. 19, cun in artitgel davart l’islam en las Filippinas e reflexiuns davart l’essenza da la cardientscha en connex cun «Dominus Jesus», decleraziun publitgada dal Vatican en settember. 

La Pologna en l’Europa 
Il catolicissem è in element fundamental da l’identitad naziunala polacca. Quai constat anc adina, schegea che ses president è senza confessiun e ses emprim minister protestant. 1939 han Hitler e Stalin sa partì il pajais. 1944–45 ha Stalin restaurà il stadi, però cun cunfins novs, spustads vers saira als custs da Germania, e cun instituziuns communistas totalitaras. Encunter lezzas ha la Baselgia catolica cun Stefan cardinal Wyszynski (1901–1981), archuvestg da Gniezno, manà ina resistenza paschaivla e perseveranta. 1966 ha’la commemorà il batten da Mieszko I (†992), prinzi dals Polacs. Uss è la Pologna libra e democratica. Quest onn han ins sa regurdà da l’onn 1000, il pelegrinadi da l’imperatur Otto III (980–1002) al dom da Gniezno e la naschientscha da l’archuvestgieu da quel lieu (citad pir dapi 1235) e dals uvestgieus da Kolobrzeg, Kraków e Wroclaw. Per lezza commemoraziun han ils presidents da tschintg pajais (Germania, Pologna, Slovachia, Tschechia ed Ungaria) sa rimnads ils 12 da mars 2000 a Gniezno. Là ha president federal Johannes Rau accentuà ch’ins «duaja tschertgar ina concepziun per l’unitad da l’Uniun europeica (UE), fundada sin il dialog da culturas e religiuns differentas da noss continent. La tensiun tranter la furmaziun d’ina schientscha europeica, basada sin valurs fundamentalas, e las realitads economicas e politicas vegn segir ad ans fatschentar anc ditg (…). La Pologna, il pli grond dals pajais da l’emprima retscha per l’adesiun a l’UE, engrevgiass il budget da questa bler dapli che stadis pitschens sco l’Estonia e la Slovenia (…). Tuttas analisas cumprovan ch’il schlargiament da l’UE vers damaun portia avantatgs enorms a termin me-saun als commembers vegls ed als novs (…). Ins renconuscha ch’i basegna ina refurma da la politica agrara, e quai cunzunt als custs dals purs dal vest (…). I vegn ad esser grev da sbassar seriusamain ils pretschs agrars, mantegnids artifizialmain auts, perquai ch’ins tema che quai destabilisass stadis sco la Frantscha e la Spagna. Però ils pajais antruras communists ston spetgar transfurmaziuns anc pli grondas (…). Passa 20% dals Po-lacs activs lavuran en l’agricultura, encunter be 5% dals avdants activs da l’UE (…). Il cumissari agrar Franz Fischler ha relevà (…) che las refurmas urgentas da l’agricultura polacca (…) chaschunian tensiuns socialas che pretendian in engaschi spezial da la baselgia (…). Entras la refurma da l’industria greva e las minieras ston ins quintar cun la perdita annuala da var 100 000 plazzas da lavur (…). La Pologna, gea, tut l’Europa basegna tant ina visiun d’avegnir sco era l’enconuschientscha da la realitad» (pp. 192–193). La Pologna quinta oz 39 mil-liuns olmas. 

Cun ils vischins tudestgs 
L’orientaziun dal pajais vers saira premetta relaziuns bunas e stretgas cun la Germania, pia er ina surventschida da las charplinas dals davos tredesch decennis dapi la naschientscha da l’Imperi tudestg 1871. Kolobrzeg e Wroclaw avevan num Kolberg e Breslau enfin a 1945. Domaduas citads, e cun lezzas vastas cuntradas situadas uss en il nord ed il vest da Pologna, faschevan part da Prussia ed eran populadas da Tudestgs dapi tschientaners. Schizunt Gniezno, prussian enfin a 1918 sco Gnesen, aveva ina minoritad tudestga relevanta. La Pologna da 1945, levada da mort en vita e spustada vers saira, ha bandischà milliuns da quels Tudestgs. La renconuschientscha da lez malfatg vegn a fa-tschentar domaduas naziuns anc ditg. En matg ha la vusch d’in apostel polac da la conciliaziun cun la Germania taschì per adina, quella dal scriptur Andrzej Szczypiorski (1924–2000), «ina vaira autoritad morala che pruvava adina puspè da far enconuschenta l’atgnadad da Pologna e sia istorgia als vischins tudestgs» (p. 207). Sco commember d’in’armada clandestina polacca che cumbatteva ils occupants tudestgs è’l vegnì tschiffà 1944 e mess en in champ da concentraziun: «Ils 2 da settember 1944 sin la rampa dal champ hai jau survegnì en dies mia emprima giaschlada (…), e quai dal guardian; lez n’era betg tudestg, mabain franzos. Paucs dis suenter m’ha in praschunier (…) dà ina crusta-paun per calmar mia fom; lez cumpogn era tudestg (…). Jau hai vesì cumpogns tudestgs en la sventira cuminaivla e Polacs che ma persequitavan (…). Jau hai vesì in Tudestg a turmentond in Tudestg, in Ollandais a turmentond in Ollandais, in Franzos a turmentond in Franzos» (p. 208). Sin talas experientschas da giuventetgna sa basava il cosmopolitissem da Szczypiorski. 

Linguatg e cuntrada dals Berbs 
«La colline oubliée», film dal Berb d’Algeria Abderrahman Bouguermouh, è vegnì curunà pliras giadas. El sez ha sur-vivì a trais attentats e stat en Germania dapi 1998 sco giast da la Fundaziun Heinrich Böll. La regenza d’Algeria opprima il linguatg dals Berbs, schebain ch’el vegn discurrì d’ina gronda part da la populaziun: 30% (strusch 10 milliuns olmas) tenor cifras generalmain acceptadas, passa 50% (14 milliuns) tenor Bouguermouh. El rapporta: «Ins permetta l’instrucziun Berba a scola, però suenter tschels roms. In uffant va pia a scola da las 8 enfin a las 2 u 3 suenter mezdi; lur al din ins: ‘Da las 4 a las 6 datti berb, in rom liber; tgi che vul vegnir vegn, tgi che na vul po ir a chasa’. (…) Nus duvrain ina renconuschientscha uffiziala dal linguatg (…). La regenza vul far tut per impedir in’uniun dals Berbs» (pp. 195–196). Il berb è bler pli vegl che l’Algeria; gia Augustinus (354–430), naschì a Tagaste (oz Suq Ahras), al discurriva. Bouguermouh giavischa in pajais federal pluralistic, «ina Algeria da regiuns» (p. 194). El fa endament «ils culms cuverts da naiv» (p. 196) da sia terra. Il Franzos d’Algeria Albert Camus (1913–1960, premi Nobel 1957) vesa’l sco in cumpatriot: «Be el [tranter ils Franzos, GSC] ha savì da discurrer d’Algeria, sia cuntrada e sia istorgia (…). Nagin, propi nagin n’ha encletg l’Algeria e sia olma sco Camus» (p. 197). 

«La smaladida ductrina» sin las Filippinas 
En l’Asia datti dus pajais cun maioritad catolica. Il pli pitschen è il Timor da l’ost, colonia da Portugal enfin a 1975, che va ussa vers l’existenza statala suenter decennis d’oppressiun entras la dictatura da l’Indonesia. Bler pli grondas èn las Filippinas, colonia da Spagna enfin a 1898. La minoritad musulmana da l’archipel (var 10%), cunzunt sin l’insla da Mindanao, ha fascinà il mund mais e mais suenter il rapiment da turists europeics en Malaisia il glindesdi da Pasca e lur praschunia tar terrorists sin ina pitschna insla filippina. L’istorgia da lezza minoritad fa endament il pled dal filosof spagnol Miguel de Unamuno (1864–1936) ch’ils Castilians hajan tractà ils Andalus e lura ils pievels da las colonias cun «cristazos», q.v.d. dond fridas cun Cristus sco sch’el fiss in bastun. «Sbartgond 1521 sin las Filippinas, han els renconuschì lur vegls inimis arabs (‘moros’) en la populaziun musulmana da las inslas. Ins ha tramess expediziuns per derasar il spagnol ed il catolicissem, cumandond a l’emprima campagna militara sin Mindanao da ‘demolir tut quels lieus nua ch’ins mussava la smaladida ductrina da Mahoma’. La politica spagnola ha effectuà la cristianisaziun da la maioritad dals Filippins» (pp. 201– 202). Enfin a la segunda guerra mundiala han ils Stadis unids administrà las inslas. «Ils manaders dals Moros filippins han supplitgà Washington pliras giadas, adumbatten, d’annectar las parts musulmanas da Mindanao u da renconuscher in stadi moro autonom (…). Prest suenter l’independenza 1946 ha la regenza filippina entschet a promover l’immigraziun cristiana en cuntradas musulmanas» (p. 202). L’autonomia interna d’ina part da Mindanao, francada en la constituziun filippina da 1987, n’ha perquai betg manà la pasch. «En intgins cas èn ils cunfins tranter resistenza islamica e gruppas criminalas adina dapli ids a perder (…). Ins n’astga betg spetgar en paucs mais la soluziun 
d’in conflict che dura dapi in mez millenni» (p. 203). 

Davart «Dominus Jesus» 
Il teolog tudestg Ferdinand Kerstiens crititgescha la noziun da vardad sco ch’ella sa manifesteschia en «Dominus Jesus»: «Là legian ins adina puspè ch’ins ‘duaja crair fermamain’ questa u quella vardad. Quai fa endament construcziuns cumadaivlas dals catechissems da pli baud che parevan da respunder a las dumondas dals umans. Ins reducescha pia la cardientscha en Jesus a l’approvaziun da frasas (…). ‘Vardads’ e ‘nunvardads’ sa transfurman en craps ch’ins tira sin l’adversari per al mazzar» (p. 203). Ma tge vul pia dir «cardientscha» per Kerstiens? «L’archetip u persunalitad primara da la cardientscha biblica è represchentada d’Abraham bandunond sia patria vers ina destinaziun ch’el n’enconuscha (anc) betg e che be Dieu al segira: ‘Va en il pajais che jau ta mussa lura’ (Genesa 12, 1). Abraham sto adina puspè dumandar nua ch’el duaja ir. El na chatta betg adina la dretga via, sa perda en streglias tschorvas, vegn culpaivel, sto turnar (…). Crair vul dir per el ch’el resta en viadi cun in’empermischun nuncredibla (…). La cardientscha guarda enavos per sa persvader, sa fidar, chattar forza ed orientaziun, cuntinuar. La memoria fa endament (…) las empermischuns che n’èn anc betg mantegnidas, sco era la suffrientscha sin terra, dumonda drizzada a Dieu ed anc adina averta. La cardientscha prenda atgn-main en mira quai ch’è pli grond, quai che sa chatta anc adina davantvart e ch’ins po (…) be circumscriver cun maletgs u dumondas avertas (…). Ils cristians na possedan pia betg la vardad; els van anzi vers lezza a sperond cun cardientscha (…). La vardad è pli gronda e pli vasta che quai che nus savessan ussa da dir u tschiffar» (p. 204). Il substantiv ebraic biblic per la cardientscha, «emunà», vul era dir «confidenza» e ha la medema ragisch sco il pled «amen». Kerstiens concluda cun dudesch postulats a la Baselgia catolica; il principal è forsa il terz: «Ch’il linguatg vegnia pli prudent e pli servetschaivel, ch’el sa volvia al carstgaun, ch’el na repetia uschè savens frasas veglias, ma ch’el chattia formulaziuns novas en il context d’oz» (p. 206). Gea, nus basegnain in linguatg precaut, vardaivel e plain respect avant las dumondas avertas da nossa vita. Tgi sa sche lez giavisch vegn udì da tgi che duess al udir? 

*Adressa: Orientierung (ISSN 0030-5502), Scheideggstraße 45, 8002 Turitg. Telefon 01 201 07 60. Telefax 01 201 49 83.