Racolta che na dischillusiunescha betg las aspectativas
Raquints da Giovanni Netzer

Da Lucia Walther / ANR

Curt avant la fin da l’onn passà è cumparì in cudesch cun raquints da Giovanni Netzer. Dus dals raquints, tranter els “La mort da Giulietta” che ha dà il titel a la collecziun preschenta, han gia survegnì il Premi Term Bel. L’ulteriura racolta da texts ussa publitgada na dischillusiunescha betg las aspectativas ch’in lectur ha envers in autur premià. Tar ils raquints, scrits en rumantsch grischun, sa tracti da raquints cun tematicas istoricas e cun tematicas da la patria. Giovanni Netzer nun ha però scrit insumma betg ni raquints istorics, ni “Heimatliteratur”. Schebain ch’el dat perfin indicaziuns istoricas e schebain che tut quels che derivan dal medem ambient sociocultural enconuschan las circumstanzas, sa preschenta mintga situaziun en in’optica nunusitada, forsa dal tuttafatg nova u sut in aspect particular, in aspect che sa concentrescha sin in interess e lascha da la vart tut il rest. E quai è probablamain il factur decisiv per la qualitad dals texts: la capacitad da l’autur da sa limitar. Plinavant reusseschi ad el da crear las atmosferas da las qualas el raquinta. Co ch’el fa quai sa lascha – cun analisas da la tecnica narrativa – explitgar be per part.

Focusar be ina dumonda
L’emprim raquint da la collecziun, “Il chaval alv”, sa basa sin il maletg “L’aratura” da Giovanni Segantini. Il text n’ha betg l’ambiziun da mussar co che la genesa dal maletg è stada, ma da s’imaginar co ch’ella pudess esser stada ed el colliescha questa pussaivladad cun l’interpretaziun persunala dal maletg da vart dal narratur. El vesa il pur “cun in pe, en la terra, en la fossa”, quai che vegn cumbinà cun la mort dal chaval alv. Quest vegn remplazzà d’in chaval brin, adattà er per il til da bara. “Avant, cun l’Alv, n’era quai natiralmain betg pussaivel.” (Sin l’ovra da Segantini, fatga tranter il 1886 e 1890, tiran dus chavals brins l’arader.) “Curdin Archanghel”, ina cumbinaziun da text cun basa istorica ed ambient sociocultural enconuschent, tracta dal fresco vi dal plafond da la baselgia da son Martin a Savognin, fatg dals frars Carlo ed Antonio Nuvolone. La lavur vi dal plafond è dentant be culissa per focusar ina dumonda: vegnan persunas che fan suicidi en tschiel? En il text gudogna l’artist envers il pader senza misericordia cun dar a Curdin sia plazza en il paradis, “là si, sur la miraglia, dal clutger, [...], in anghel, tschurriclà, dad aur, prest niv, e bler pli grond, che tut ils auters”. En quest raquint demussa l’autur plinavant ses inschign per la cumposiziun. Cur che Curdin vegn introducì cun ses “tschurrichels d’aur”, vegn el mess en cuntrast cun l’archanghel gist en lavur, “in anghelatsch, cun tschera gritta”. Sin quai sa mida la scena -– er in tric utilisà savens da Netzer –, ma las aspectativas dal lectur èn dasdadas, la tensiun etablida. Ins sa che insatge sto capitar cun quest cuntrast. Pelvaira sa bitta il mat giu da la puntanada perquai ch’el vul ir ad abitar tar ils anghels.

Interpuncziun individuala
In tratg caracteristic da Netzer pudess er esser in tschert “tun da paraula” per mussar insatge en in’autra perspectiva. Quai fa el p. ex. en “La fevra da Signor Henrico Zuccalli”, in text cun basa istorica per il qual l’autur ha survegnì il Premi Term Bel 1999, ubain en “La princessa da las cigarettas”. Il lieu d’acziun è in hotel da luxus a San Murezzan descrit en l’optica d’ina matta. Per Madlaina è l’hotel in chastè che “ha circa in milliun fanestras”. Per festivar l’anniversari da Madlaina envida il directur «en la sala da parada, cun dieschmilli chandailas, e traitschient camariers, en livreas alvas, e buttuns dad aur”. Cun leger ils citats pudess avair dà en egl er ina particularitad stilistica da l’autur: ina cumulaziun da commas che na correspunda betg a la norma. “El sa regorda, tuttenina, ch’ins na duess betg smaladir, en baselgia, e fa spert, la sontga crusch, ed in enclin, plain ricla, en direcziun da l’altar, che n’è betg anc, erigì, gnanc planisà, perquai ch’i mancan ils daners, al pader, ed a la plaiv.” I para sco sche questa interpuncziun individuala stuess inditgar il ritmus dals patratgs – in star airi, in esitar, in relativar… 
Netzer demussa er in’affinitad per maletgs persvadents e per conguals pregnants. En “Andri en la terra da la groma”, l’istorgia d’in chaun la pli bella da la litteratura rumantscha, spetgan Andri e Beppo “sco dus pazients, en la sala da spetga, dal dentist”. Mintgatant però è l’autur forsa memia intgantà da sia originalitad. Da quai resultan conguals in pau exagerads u nunadattads. Davart ina stgala “che ballucca, sc’il davos dent, d’ina tatta veglia” sa lascha discutar – e dal rest èn tattas en general veglias. E duas mattas che cridan pervi da la mort da lur tatta da maniera “che mintga mamma siciliana fiss stada loscha” demussa ina distanza dal narratur che renda ridicula la tristezza, ina tristezza sco tala dentant enclegentaivla.
Netzer, Giovanni: La mort da Giulietta. Raquints. Savognin: Artori 1999.