Da l’Ollanda fin en l’Africa dal sid
Ina revista davart l’instrucziun da linguatgs

Da Guiu Sobiela-Caanitz 
«Taalunie»*, revista da l’Uniun linguistica ollandaisa-flama (ULOF), publitgescha artitgels instructivs ed interessants en connex cun l’instrucziun da plirs linguatgs en l’Europa e sin auters continents. Il segund numer da 1999 maina tgi che legia tar immigrads en ils Pajais bass, lur entras Luxemburg, Pologna e Grezia fin sut la Crusch dal sid.

Per integrar ils immigrads 
L’emprim artitgel descriva «Nieuwe Buren» («Vischins novs»), curs d’ollandais che var 20 000 esters en ils Pajais bass fan cun in computer. I sa tracta d’in film che mussa situaziuns dal mintgadi, fa dumondas al scolar e curregia ses sbagls. Sche quest clicca sin ina resposta fallada, lura replica il magister electronic per exempel: «Jau n’hai betg dumandà quants uffants che vus avais, mabain quantas uras emnilas che vus lavurais» (p. 4). Grazia a la pazienza perpetna da la metoda, pon ins emprender plaunsieu il linguatg. Il curs instruescha plinavant areguard las isanzas dal pajais: «Ils Ollandais stattan gugent en lur atgna chasa e n’èn betg adina cuntents sch’insatgi entra be uschia (...). Tenor ina isanza ollandaisa main’ins in matg flurs tar ina visita (...). Vus duais savair che la blera glieud en ils Pajais bass ha gugent sch’ins arriva da l’ura cunvegnida» (p. 6). Mintga chapitel inditgescha sia finamira didactica per ollandais sco era per arab, englais, franzos, spagnol e tirc. En Flandra dovr’ins il medem linguatg ollandais-flam (OF) sco en ils Pajais bass, però la vita da mintga di è in pau autra; perquai han ins elavurà ina varianta flama da «Nieuwe Buren». 

La plurilinguitad da Luxemburg 
Ordvart interessanta, gist per in public rumantsch, è la contribuziun dal schurnalist Paul Luttikhuis davart ils linguatgs da Luxemburg, meglier ditg dal gronducadi; era ina provinza vallona limitrofa ha num Luxemburg. «Paucs pajais europeics èn plurilings en maniera uschè evidenta sco lez triangul tranter Belgia, Frantscha e Germania. Tgi ch’al visita frunta cunzunt cun franzos e tudestg e vegn chapì bain per domadus. Sin via aud’ins cunzunt luxemburgais, bunamain la suletta tschantscha ch’ils indigens discurran ensemen» (p. 10). Il Luxemburg istoric cumpigliava era l’intschess da l’actuala provinza vallona, part da Belgia pir dapi 1839; il rest è lura vegnì il stadi autonom d’oz e ha mantegnì sia bilinguitad tradiziunala franzosa-tudestga, schebain ch’el n’aveva bunamain nagin burgais vallon u da linguatg franzos. Durant las duas guerras mundialas ha la Germania attatgà ed occupà lez pitschen pajais limitrof. Per reacziun è il franzos vegnì la lingua dal dretg, ed ins ha promovì il dialect luxemburgais, il medem che vegn discurrì er en las sdrimas limitrofas da Lorena, Renania e schizunt Vallonia. Tenor la lescha da linguas (1984) è’l «il linguatg da la naziun luxemburgaisa. La lescha n’è dentant betg logica; ses artitgel 2 stabilescha il franzos sco linguatg da las leschas, ed il 3 numna il luxemburgais ina da ‘las linguas uffizialas’, ensemen cun franzos e tudestg» (p. 13). En scoletta dominescha la tschantscha locala. «En l’emprima classa entschaivan ils uffants a leger e scriver per tudestg. In onn suenter emprendan els franzos sur il tudestg. Pir sin il stgalim sura da la scola primara vegn luxemburgais instruì sco rom (…). Aifer la magistraglia tem’ins savens che sia grafia fetschia vegnir confus ils uffants cura ch’els scrivan franzos u tudestg; per pli tard basegnan els domadus linguatgs, manegian ins, perquai ch’ins sto ir en Frantscha, en Belgia u en varsaquants cas er en Germania per frequentar in’universitad; ina tala na datti betg en il gronducadi» (pp. 12–13). Luttikhuis suttastritga che l’instrucziun da luxemburgais vegnia memia tard e na tanschia per disar la giuventetgna a leger en l’atgna tschantscha. 

In’universitad polacca da l‘Europa centrala 
«Taalunie» rapporta lura cun satisfacziun davart la secziun d’OF a l’Universitad da Wroclaw en la Pologna dal sidvest, sper il cunfin tschec. L’autur scriva: «La secziun quinta tredesch collavuraturs, cun trais professers ch’instrueschan var 140 persunas (…). Il studi da l’OF, dapi 1992 rom principal, garantescha contacts internaziunals cun Pajais bass e Flandra, dentant era cun universitads da pajais limitrofs, en il rom dal Program da barat per students da l’Europa centrala. Prof. Stefan Kiedron descriva vistas favuraivlas per tgi ch’emprenda lez linguatg. Blers, cun finir lur studis, han survegnì ‘da tuttas sortas offertas da plazzas; in da noss students da pli baud è diplomat a Bruxelles’ (…). Il mund dals affars s’interessa adina dapli per l’OF. ‘Nus cooperain cun Vienna, Utrecht ed autras gruppas d’experts en la regiun per elavurar in curs d’OF commerzial. Ussa s’approximescha l’adesiun da Pologna a l’Uniun europeica (UE). Lura survegna glieud che sa OF anc dapli pussaivladads, cunzunt sch’i han emprendì er in linguatg pli impurtant, sco l’englais e il tudestg’ (…)» (p. 18). La cooperaziun tranter Vienna e Wroclaw fa endament ils passa dus tschientaners tranter 1526 e 1740, cura che questa citad, numnada lezza giada Breslau, appartegneva als pajais da Habsburg, ensemen cun quai che furma oz la Tschechia. Da la geografia na prend’ins uschè sper cumià. 

«Nagin problem» en Grezia 
1998 ha l’Universitad da Maastricht, chapitala dal Limburg «ollandais» (i dat er in Limburg flam), incumbensà dus delegads d’ir a Tessalonic per perscrutar la pussaivladad da stabilir l’OF sco rom en l’universitad da questa citad. L’ULOF finanziass ils emprims dus onns, e Tessalonic duess lura s’obligar formalmain a manar la secziun d’OF durant almain otg onns. Ils dus Limburgais èn arrivads là en schaner 1999. La citad «fa ferm endament la lunga dominaziun tirca (…) en ina da las cuntradas las pli bellas dal mund, cun fulla, autos che tiban, bazars orientals, chauns pers, vendiders sin via, savur da pesch, ervas, charvun da lain e paunins da sesam, maschadada cun aria da la mar e diesel da las bartgas (…). Ils umans èn amicabels, ospitals e plain mirveglias. Lez pievel giauda la vita malgrà la situaziun economica savens nauscha» (pp. 7–8). Las tractativas cun l’universitad han entschavì fitg bain. Lura è dentant succedì insatge ch’ins n’avess betg spetgà en Grezia, commembra, sco ils Pajais bass, da l’UE e da l'organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (OPAN). «Ils bumbardaments da Cosovo han chaschunà ina ferma antipatia en Grezia. Be ina giada avainsa sentì quai persunalmain; durant ina festa d'anniversari ans han ins attatgads en ina discussiun fitg vehementa areguard la tenuta da l’OPAN en lezza guerra». En matg ha il rectorat dà part als dus Limburgais che «las finanzas na tanschian per introducir l’OF sco rom». Els han pia «clamà en agid il consul onurar dals Pajais bass, negoziant grec efficazi ed ami persunal da la vicerectura». Era l’ambassada dals Pajais bass als sustegna. Els han concludì lur artitgel en avust cun ina locuziun grecca che vul dir: «Nagin problem, mes char!» (p. 9). 

Sut la Crusch dal sid 
Il «diari» da la scriptura Nelleke Noordervliet davart il viadi da quatter persunalitads litteraras en l’Africa dal sid fa quitads a tgi che legia. Ils lioms tranter lezza terra ed ils Pajais bass van enavos enfin 1652, cura che la Cumpagnia ollandaisa da l’India orientala ha stabilì sper il Cap da buna speranza in’agentura ch’è creschida ferm en il curs dal 18avel tschientaner. Blers Ollandais èn vegnids a star là e han sa maschadads cun nairs e cun sclavs importads da Java; igl è naschì ina populaziun alva e da «kleurlinge» («colurads», q.v.d. mulats) che discurriva la tschantscha dals Pajais bass. Cun l’occupaziun franzosa sut Napoleun ha l’Ollanda stuì renunziar a ses possess dal Cap; il linguatg è ì atgnas vias e ha survegnì il num d’«afrikaans» («african») ed in’ortografia nova. 1948 ha la partida dal pievel da derivanza ollandaisa surprendì la regenza dal pajais e stabilì plaun a plaun l’uscheditga «apartheid», pia la subordinaziun politica ed economica e la zavrada rassista da la maioritad naira. Ils Pajais bass, sco blers auters stadis democratics, han rut lur relaziuns culturalas cun l’Africa dal sid. 1992–1994 han ils alvs renunzià a lur privilegis. Dunna Nelleke commentescha: «Il boicot cultural ha chavà in foss ch’i n’è betg lev da cuvrir. Davos l’ospitalitad ed ils pleds amicabels sentivi savens ina reproscha mitta, perquai che nus sco fragliuns da linguatg enclegian uschè pauc l’apartheid (…) e n’hajan nagin egl per la violenza dals nairs ed il bainstar ch’ils alvs hajan dà al pajais» 
(p. 20). Gea, «fragliuns da linguatg». «Afrikaans» ed OF èn atgnamain idioms dal medem 
linguatg. En in’universitad ha l’autura manà ina gruppa da students e docents che translatavan d’«afrikaans» en OF. «Ins po survesair gist ils pitschens spustaments da senn, e las differenzas culturalas èn pli grondas co quai ch’i para a prima vista» (p. 22). 

In avegnir malsegir 
Co vai vinavant cun l’«afrikaans»? Ils umans ch’al discurran sa sforzan da chattar in plaz en ina societad da pliras razzas nua che «l’englais vegn adina dapli il linguatg cuminaivel». L’autura concluda: «Chara Africa dal sid, nus ta cuin quella absenza da quitads ch’ans pussibilitescha da scriver e patratgar en nossa atgna tschantscha en Flandra ed en ils Pajais bass, (…) la schientscha d’in avegnir segir cun ina constituziun che garanteschia la libertad e cun ina convivenza basada sin la toleranza. Mintga persuna che jau entupava hai dumandà suenter sia opiniun da-vart l’avegnir. Nagina saveva tge ch’ella stoppia manegiar. Varsaquantas eran in pau optimistas, las bleras dentant sombras» (p. 22). Dunna Nelleke mussa pia in aspect d’in problem che vegn ad ans fatschentar durant ils decennis vegnints, numnadamain ils contacts e conflicts tranter nossa cultura europeica e quellas dals pajais en svilup. 

* Adressa: Lange Voorhout 19, Postbus 10595, NL-2501 HN ‘s-Gravenhage. Telefax 0031 (0)70 365 98 18. Posta electronica: secr@ntu.nl