Lavazzas per la fom!

Da Felix Giger

Ozendi èn las lavazzas idas en emblidanza. Nua ch’ellas creschan èn ellas malvesidas, perquai ch’il pavel setga mal, vala pauc e supprima l’erva da buna qualitad. La pitschna stima ch’ellas giaudan exprima la locuziun sursilvana esser pli tups ch’ina lavazza. Era il poet Muoth para d’avair gì pauc respect da la verdura: “Mo bia tschurvi cun tgau mitgiert / Ei sco lavazzas en in iert”.
Ma pli baud era il sdegn cumbinà cun in tschert respect. Ins spretschava la lavazza sco pavel per la biestga, ma la stimava sco pavel per ils portgs. Avant l’introducziun dals tartuffels e da las farinas da pavlar eran las lavazzas il nutriment fundamental d’engrasch. Ins rimnava ellas sin la prada u cultivava ellas schizunt en ierts e curtins. Avant d’emplenir ellas en fops en la terra, en butschins da lain u en ina spezia da silo primitiv, construì da quatter paraids da lain cun in tetg, stuevan ellas vegnir sbuglientadas e smatgadas en il recipient. Sco cun il crut asch, succediva qua in process da fermentaziun che las conservava fin la fin da l’atun, cura che l’engrasch cumenzava. Eran las lavazzas pavladas a la fin vers mez december, era il termin arrivà da clamar il mazler. La lavazza n’è betg adina stada be in pavel per ils portgs. Anc a l’entschatta da noss tschientaner duvravan ils purs en tscherts lieus il fegl verd per pachetar en paintg (sursilvan pischada), principalmain sin las alps. Quel è lura vegnì remplazzà dal palpiri da pergiamina. En onns da fomaz era la lavazza schizunt ina vivonda per la glieud. Quai attestan differents documents. En ina chanzun rumantscha sin l’onn da la fom 1817 sa chatta la strofa suandanta:

Il peun dil pauper era spir
Lavazas e mangeuns;
Urticlas, jarvas figiev’ buglir,
Migliava quei culs meuns.

Interessanta è la geografia rumantscha dals pleds per lavazza. Quels pon ins divider en duas gruppas: dad ina vart la gruppa da lavazza, derasada en Surselva ed Engiadina bassa, cun ses derivat diminutiv lavazzina en Engiadin’Ota, Bravuogn e Tujetsch; da l’autra vart la gruppa da lavata, conuschenta en Sutselva, cul derivat diminutiv surmiran lavadegna. Co è questa diversitad d’explitgar? In’ipotesa: Tut las furmas rumantschas van enavos sin ina furma masculina communabla lavaz (che è documentada per Razén). Da questa han ins furmà en ils territoris correspundents in collectiv lavazza cun in diminutiv lavazzina; en Sutselva e Surmeir han ins considerà il masculin singular lavaz per in plural e reducì quel sin in supponì singular lavat, or dal qual ins ha construì in collectiv lavata cun in diminutiv lavadegna. La probabilitad ch’igl ha existì in pled rumantsch communabel lavaz è gronda. Il medem tip cumpara numnadamain en il lumbard, tessinais e furlan lavaz, en il sicilian e cors lapazzu, en il toscan lapaccio, en il franzos regiunal lapas ed en il spagnol lampazo. Tuts han ina ragisch communabla: il latin LAPATHIUM che signifitga ‘feglia ascha’ ed è vegnì emprestà dal grec lápathon cun la medema significaziun.