Giugaders da chartas

Da Toni Berther

Quest atun hai jau gì la chaschun da visitar a Basilea/Riehen en la Fondation Beyeler maletgs dal grond pictur franzos Paul Cézanne. El ha evidentamain gì considerabla influenza sin picturs moderns, uschia era sin Fernand Léger. En connex cun questa visita hai jau pensà a mes viadi d’avant intgins onns a Basilea. Jau aveva alura scrit il suandant en mes computer: 

Entrond en il tren hai jau chattà in banc per mai. Jau vuleva reflectar in zic mes plans per Basilea. Avant intgins dis aveva jau vis a la staziun il fegl cun la pictura d’invitaziun «Fernand Léger a Basilea». A chasa era jau natiralmain dà sin quest num sfegliond cudeschs en connex cun auters picturs franzos. Jau n’aveva betg ina relaziun cun quest pictur-artist e ses maletgs tecnics ed abstracts. Il bigliet cumbinà da tren, bus/tram ed entrada avevan intimà mai da viagiar a Basilea. 
Suenter intginas staziuns vegnan ils bancs occupads pli savens. Ina dunna sin ils onns dumonda, sch’il plaz visavi saja liber. Ella aveva previs da s’entupar cun sias soras a Turitg. Ina sora abitescha là e l’autra a Berna. Quella da Turitg surprendia las spesas dal di. Duas giadas ad onn s’entaupian ellas. Quai dettia in legraivel revair. Ed alura di ella per spass: E sche nus na savain betg pli tge raquintar, dain nus in jass sco pli baud en famiglia. Jau poss dir d’era dar in gieu da chartas da temp en temp. Noss gieu «Troccas» saja conuschent sulettamain en ina part dal Grischun. Quest gieu derivia cartaivel da la Frantscha. Ils nums sin las chartas scrits per franzos. Ed jau sappia d’in pictur franzos che haja era malegià giugaders da chartas. 
Il museum d’art ha mussà lez atun (1994) in dumber da maletgs dal pictur franzos Fernand Léger (1881–1955). Igl ha duvrà temp da far la runda atras las salas. Sco la gronda exposiziun (motivs dals onns 1911–1924) ha illustrà cleramain ha el malegià oravant tut maletgs dominads dal svilup tecnic en il mund civilisà modern. En quest smugl da maschinas ed abstracziun n’eri betg simpel da vegnir da chasa e da chapir ils motivs per in visitader che fa ses pensaments e sias scuvertas en emprima lingia cun ils egls. Tuttavia intgins maletgs han occupà mai, per exempel «L’escalier», «Les hommes dans la ville», «L’horloge», «La lecture» e tuttavia «Partie de cartes». Jau sun entrà en il tren vers chasa cun la cuntentientscha d’avair visità questa ex-posiziun e cun il basegn da returnar a Basilea. Il gieu da Fernand Léger m’aveva fatg in’impressiun anc memia pauc definibla. 
Jau ma sun legrà da chattar a chasa en in cudesch da Paul Cézanne (1839– 1906) la reproducziun da: «Les joueurs de cartes». Questas picturas (en pliras variaziuns) èn ovras zunt popularas da Cézanne. Ils giugaders èn simpels. Els paran da seser en in chantun dal local deditgads cumplettamain a lur gieu. Il remartgabel è che tuts portan ina chapella. La buttiglia è d'enturn ed era la pipa manca betg. 
Les joueurs da Paul Cézanne ed ils giugaders da «troccas» èn glieud deditgada a gieus paschaivels, entant ch’il maletg da Fernand Léger, vis a Basilea, fascheva ina impressiun bler pli severa tuttavia tar la segunda visita, era sch’el aveva num: partie de cartes. Igl aveva chartas da gieu en il maletg, forsa «troccas» (tarots). Igl è donn ch’i n’aveva betg chartas da quest maletg per illustrar la situaziun. Questa pictura ha Fernand Léger creà il temp da guerra. Senza il titel avess jau gì dapli braja da chattar en il maletg ils trais giugaders e las chartas. Els eran talmain encuirassads da chapellinas e membra da metal sco nauschas cartuschas. I sa tracta probabel da schuldada en in zup che fa ir il temp da lungurella cun il gieu da chartas e cun fimar la pipa. En mintga cas chatta l’aspectatur en quest maletg marzial d’armadira la brutalitad e malgiustia senza paregl da mintga guerra. 
Po dar ch’il pictur ha vulì metter nà generals che studegian amez in arsenal plans per pudair manevrar cun ils roboters da schuldada en la proxima attatga. Il senn final d’in maletg è forsa mai d’eruir. Fernand Léger scriva en mintga cas da Verdun ils 14 da december 1916 tranter auter: «… J’avoue (jau conced) que c’est peut-etre là ou j’ai encaissé les plus fortes émotions de ma vie…» 
Nus pudain guardar mintgadi en la realitad maletgs guerrils cun la criva brutalitad en differents pajais, per exempel en la Ex-Jugoslavia. Il maletg da Fernand Léger è tut auter ch’in gieu amicabel dad jass ni troccas. Cun sia armatura marziala scurlatta el vi dals fundaments da l’umanitad. Dapi la pictura da Fernand Léger èn pli che 80 onns passads, ma la guerra destruinda furiescha anc adina in pau dapertut. Èsi forsa uschia che tscherts pussants tschiffan si la guerra sco in gieu da chartas? 
E vairamain hai jau legì pli tard, numnadamain ils 10 da zercladur 1999, en in artitgel dal «Le Figaro» la sequenta frasa en connex cun la guerra en il Cosovo: «Mais, plus on approche de la fin de la partie, plus le jeu devient difficile».