Utopist u realist ?

Da Jost Falett 

l proxim tschientaner è quel da l’ecologia, di Ernst U. von Weizsäcker en ses cudesch «Erdpolitik: Politica reala ecologica a la sava en il tschientaner da l’ambient». Quai n’è betg realistic, vegnis vus ad argumentar, guardai las davosas elecziuns en il cussegl naziunal: l’ambient n’è strusch stà in tema, success han gì quels che pledan per globalisar, privatisar ed optimar il gudogn. L’economia dictescha la politica, tut auter n’è betg realistic. 

Betg realistic? Tgi è atgnamain in realist? En tgi ha il pievel fidanza ch’el sappia schliar ils problems dal temp, ch’el sappia procurar per bainstar general? Dain in sguard en l’istorgia: durant tschientaners è quai stà la baselgia. Quai ch’ella scheva na vegniva betg mess en dumonda. Ella procurava per la prosperitad. Lura èn vegnids ils scienziads. Ins era persvadì ch’els surventschian tut ils quitads da l’umanitad: las malsognas, la fomina, la segirezza sociala e ch’il progress porta bainstar per tuts. Il punct culminant dals tecnicists è stada la tschentada sin la glina. Jau stoss dir: sche jau guard da notg sin la glina plaina ma fa quai anc oz ina immensa impressiun. Blers da nus han cartì che cun la tecnica saja tut realisabel. Ma er quella fasa è vegnida surmuntada. 

Oz vivain nus en l’epoca dals economs, els èn ils eroxs da noss temp. Quai ch’els din na po ins betg metter en dumonda. Economs decidan oz nossa vita, betg mo en las fatschentas, era en la politica e pli e pli schizunt en las scolas. Lur devisa per segirar la prosperitad è indiscutabla: creschientscha! «Stagnaziun è regress» hai num, mo cun creschientscha pon ins segirar il bainstar per nus e per noss uffants. 

Creschientscha: tge han purtà tschintg decennis creschientscha industriala? Èn nossas plazzas da lavur vegnidas pli segiras? Avain nus dapli segirezza sociala per noss vegls ed invalids? Essan nus daventads pli sauns corporalmain e psichicamain? Datti damain fomina sin il mund? È nossa natira en in stadi ch’ella po segirar meglier a noss uffants lur existenza? Avain nus dapli cultura per spisgentar nossa olma? Nus cumenzain a vegnir malsegirs, sche ina creschientscha cuntinuanta è ina soluziun realistica per l’avegnir. En la natira na datti betg creschientscha quantitativa senza fin. Era nus umans chalain cun var 20 onns a vegnir pli gronds, per cuntinuar noss svilup cun ina creschientscha interna. Co po l’economia crescher adina enavant en in mund che na crescha betg? En Engiadina per exempel schluccan pli e pli vischnancas la quota da terren per esters per dar novs impuls a l’industria da fabrica – ma er l’Engiadina na crescha betg. – Co midar quai en in sistem politic ed economic che ha da s’orientar a curta vista? Noss politichers ston mussar uss lur success, betg pir a noss uffants. Managers han dad auzar il curs da las aczias entaifer in mez onn per restar sin lur sutga. Weizsäcker di: «Patratgain tar quellas dumondas adina che noss biadis e sutbiadis sesan cun nus vid la maisa da las tractativas.»

Weizsäcker vegn ad avair raschun cun sia prognosa. Sco las autras epocas vegn er quella da l’economia substituida d’ina nova, e quai è quella da l’ecologia. Betg per motivs ideologics, betg perquai ch’ils verds survegnan in di la maioritad politica – ma perquai che nus na savain betg pli pajar ils donns che noss sistem economic dad oz chaschuna. Sbagls ecologics han adina consequenzas economicas. La sturnadad bovina ha mussà quai en moda impressiunanta: Or d’ina discussiun ideologica davart l’agricultura biologica hai dà sur notg ina dumonda economica cun milliuns da francs e dieschmilli plazzas da lavur. – Ils custs per il rument, per auas persas, per la segiranza da malsauns dovran ina part pli e pli gronda da nossa paja. Er il stgaudament dal clima custa: per la naiv che vegniva pli baud gratuit giu da tschiel avain nus oz da pajar charamain. 15 milliuns custa la segunda etappa per chanuns da naiv a San Murezzan, be per l’infrastructura, senza la gestiun. E la schelira permanenta che luenta chaschuna ulteriurs custs per il turissem. 

Ecologia na faschain nus betg per amur da la natira. La natira s’è adina adattada, a temps glazials ed a temps subtropics. Ils chamutschs ed ils cots selvadis vegnan ad esser cuntents sch’i dat damain naiv. Tgi che na s’adattescha betg è il turissem d’enviern. Ecologia faschain nus per segirar a noss uffants pussaivladads economicas sco che nus avain quel-las oz, quai è svilup durabel. N’è quai betg ina finamira realistica?