La Rumantschia en 1861
In geograf da la Bassa descriva las valladas reticas

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Co veseva in da la Bassa il pievel rumantsch e sia patria avant var 140 onns? Quai legian ins en ils dus toms da giaglioffa, levs e liads bain, d’ina geografia da Svizra per tudestg1). L’autur punctuescha ch’el haja scrit per «in public maschadà, però adina cun la mira d’evocar e vivifitgar la schientscha patriotica » (I, p. 13). 

Il spiert da 1848
L’ovra gloriescha la Svizra federala, sco ch’ils «radicals» da 1848 l’avevan creada e la regivan. L’autur mussa pauca chapientscha per l’opposiziun, per exempel en la frasa suandanta (II, p. 65): «A Cuira ha il Grischun ina scola chantunala unida che reussescha mintga onn meglier da metter il fundament d’ina furmaziun cuminaivla ed omogena per quella part da la populaziun che duai predominar insacura, e quai malgrà la Scola claustrala da Mustér che l’ha oppost l’ortodoxia catolica». Ch’ils cuntrasts confessiunals prevalevan a quels da lingua e derivanza, quai ves’ins en l’appendix statistic da 210 paginas, basà sin la dumbraziun federala dal pievel 1860, che concluda il segund tom; là stat per mintga vischnanca il dumber da refurmads, catolics ed auters, però senza nagina cifra tenor linguatg u naziunalitad. 

Ina sgnocca statistica
Remartgabla per lezza giada è la cifra da 15.5% catolics (94 da 605 olmas) ad Ardez; paucs onns suenter hani entschet a sa bajegiar in’atgna baselgia. Ins sa smirveglia cunzunt considerond ch’il cirquit da Bravuogn, cun 1081 olmas, haja quintà 102 catolics, tranter quels tuts 59 avdants da Stugl. Quai pon ins strusch crair. Emil Camenisch scriva en sia «Bündner Reformationsgeschichte» (Cuira 1920) che Latsch e Stugl hajan acceptà la refurmaziun a la fin dal 16avel tschientaner e survegnì 1615 in plevon cuminaivel; per ils onns suenter na rapporta’l nagut da lezs vitgs, schebain ch’i raquinta manidlamain da svilups religius agens a Beiva, Sagogn e Tumegl. Jakob Rudolf Truog («Aus der Geschichte der evangelisch-rätischen Synode», Cuira 1937) menziuna Latsch Stugl be ina giada, en connex cun la paja minimala che domaduas plaivs han duì dar a lur preditgants cun vegnir autonomas 1694. Ils «100% catolics da Stugl» vegnan pia a resultar d’ina sgnocca statistica. 

Tabellas instructivas
Ins emprenda tuttina bler legend lezzas tabellas. Che nums dubels d’oz sco Riom-Parsonz e Ziràn-Reschen resultan d’ina fusiun, quai san ins bain. Però tgi sa anc che Latsch e Stugl, Lusai e Valpaschun (Val Müstair), Strada (Glion) eran ina giada vischnancas per sasezzas? che Tersnaus e Son Martin (Lumnezia) eran unids? che mintga vischnanca da la Cadi, danor Medel e Schlans, era pli populada che Glion, «pitschna citad rurala e povra» (II, p. 83) cun be 658 olmas? che Sent cun 1149 olmas era la vischnanca la pli populada da tut l’Engiadina e Scuol cun 945 la segunda, entant che San Murezzan sa cuntentava cun 274? Sa mintgin co che Savognin, Surcuolm, Uors (Lumnezia) e Tschlin avevan num lezza giada2)? 

Da la Val Müstair enfin al Badus
Las glistas da vischnancas inditgeschan be in linguatg per mintgina, danor Glion che stat sco rumantsch e tudestg. Tuttas vischnancas da sis cirquits eran rumantschas: Engiadina auta, Mustér, Razén, Ramosch, Sut Tasna e Val Müstair. Sco tudestgs valevan per exempel Surcuolm e Tarasp, sco talianas Beiva e Murmarera; l’emprim linguatg da scola da p. Alexander Lozza (1880–1953) è stà il talian. L’autur reproducescha trais frasas sursilvanas per viandants: «Di a mi, contas uras hai iou aunk? Ei la via periqulusa? Se dat ei ara [sic! GSC] tejas del alp sin via?» (I, pp. 252–253). Dal rumantsch scriva’l che lez «para da derivar da ragischs latinas e germanas; linguists versads decleran las excepziuns cun elements celtics (…). I para propi ch’ils usits e la tschantscha dals Romans hajan s’acclimatisads en il Grischun (…), e quai dapli ch’en tuttas autras cuntradas, essend lezza terra muntagnarda in anè relevant da la chadaina che colliava ensemen las provinzas sper Rain e Danubi (…). Rumantsch discurran 34 500 Grischuns en l’Engiadina, en la vallada da Bravuogn, en Surses, enturn Lantsch, en Schons, Tumleastga e Lumnezia e da là fin al pe dal Badus» (I, pp. 218–219). L’autur ometta Val Müstair e Foppa. Che la Tumleastga, «iert en flur cun clima miaivel, prada signurila, ers da graun e pumers» (II, p. 83), era lezza giada rumantscha, quai resulta da la glista da sias dudesch vischnancas; be ina, Almen, stat sco tudestga. Oz na manegian ins pli che la Rezia saja stada pli romanisada «che tuttas autras cuntradas»; tuttina er’la ferm influenzada da l’Italia antica: «L’acceptaziun da la lingua, la scrittira e l’urden giuridic, monetar, statal ed administrativ latins ha palesà la romanisaziun e la penetraziun da las ideas e la furmaziun antica. Aifer paucs decennis ha la veglia cultura retica e celtica s’adattada per gronda part a quella da Grecs e Romans»3).

Engiadina, terra fina
L’autur deditgescha pliras paginas a l’intschess rumantsch. El para d’enconuscher cunzunt l’Engiadina; las descripziuns da tschellas valladas èn fitg curtas e plitost sblatgas, ed il text sez numna la Val Müstair be en connex cun ses guauds, «vaira patria dals urs» (I, p. 69). «Dal vitg vegliander da Beiva (5500 pes sur la mar) maina la via sur il Güglia en l’Engiadina, ina da las pli interessantas tranter tuttas valladas alpinas (…). Ella è cultivada bain. Là vivan var 10 000 Rumantschs refurmads; tranter lezs chatt’ins paucas persunas sustegnidas, mabain, en l’Engiadina auta, fitg blera glieud bainstanta e perfin ritga. Il stupent talent spiertal da ses pievel plain vita è collià cun in tschert grad da furmaziun generala ed ina moda eleganta e gentila da viver. Ils Engiadinais stattan en vitgs imposants cun grondas chasas signurilas che dattan ina tempra atgna a lur vallada ornada uschè generusamain da la natira (…). Il vitg il pli renumà da l’Engiadina bassa è Tarasp cun sias funtaunas d’acid carbonic (…). En l’Engiadina auta duain ins numnar cunzunt (…) il bel vitg ritg da Bever, la chapitala Samedan (…) e San Murezzan, sper ses lai, cun funtaunas aschas famusas» (II, p. 85). «L’Engiadina bassa è pli fritgaivla, main aspra, pli pittoresca e romantica che l’auta, però quai vegn cumpensà da la diligenza, l’amur per urden ed il senn estetic bler pli sviluppads en l’auta, sco er il bainstar (…). La glieud da questa vallada ha sa chasada en tut il mund sco confisiers, cafetiers e pastiziers (…). Cura che l’Engiadinais ha acquistà ina facultad, turna’l en sia vallada che l’attira sco in magnet» (I, pp. 102–103). L’autur menziuna er «il chatschadur ardì e stinà Gian Marchet Colani (…) da Puntraschigna (…) che ha sajettà 2700 chamutschs» (I, p. 324). 

La stiva da schember
L’emprim tom descriva la chasa engiadinaisa manidlamain e cun entusiassem, sco sulet exempel per il Grischun: «Ina gronda part da la fatschada è occupada da dus u trais auts arvieuts radunds, sco fanestras da baselgia, tavlegiads levamain cun lain e che zuppan las provisiuns da fain (…). Ina sdrima salaschada maina da la giassa giu en l’uigl che sa chatta en il tschaler. Las paraids ed il tschiel sura da las stanzas èn tuttafatg tavlegiads cun schember (…). I po strusch dar insatge pli empernaivel che lezza stiva clera e spaziusa. La pigna imposanta, stgalprada or da lavetsch da Clavenna, è circundada d’in zon; lez va si enfin al tschiel sura e zuppa (…) la stgala taissa che maina en la chombra dals conjugals stgaudada da quest indriz» (I, pp. 273–274). 

In tema per la scuntrada 2000
Oz na pari pli segir che «la diligenza» mainia adina al progress. L’Engiadina auta ha sa sviluppada ad ina da las cuntradas las pli ritgas da Svizra, però co statti cun sia tschantscha neolatina? Forsa discut’ins quai gist là durant la scuntrada 2000. L’«iert en flur» da Tumleastga è vegnì tudestgà en paucs decennis. Ins vesa ils cunfins ideologics da lez manual, figl da l’optimissem ch’animava la generaziun svizra da 1848 e l’ha dà il schlantsch da realisar in’ovra da pionier. Oz basegnainsa in rumantsch vital per il temp dal «www».

1) Dr. J. Meyer, Land, Volk und Staat der Schweizerischen Eidgenossenschaft. 2 toms. Turitg (Friedrich Schultheß) 1861.
2) Schweiningen, Neukirch, Furth e Schleins.
3) Rudolf Degen en: Historisch-antiquarische Gesellschaft von Graubünden (ed.), Beiträge zur RAETIA ROMANA. Cuira (Terra grischuna) 1987, p. 21.