Rumantsch grischun – punt tranter ils idioms
Sto propi tut esser auter tar nus?

Da Clau Solèr 
Sch‘insatgi vul cumprar al kiosc ina gasetta tudestga, franzosa, taliana u in auter product stampà, alura nagin che dumonda en tge furma ch‘ins veglia il giavischà. Mintga lingua vegn scritta be en ina furma. Mo il rumantsch, ina lingua pitschna cun 60 000 pledadras e pledaders, viva en in tal luxus d‘avair tschintg furmas differentas. Il fatg ch’i n’exista betg tut en tuts tschintg idioms è in cler indizi ch’els èn arrivads al cunfin da lur pussaivladads. Gist sco ch’ina banca memia pitschna sto s’unir cun ina in pau pli gronda, uschia sto er il rumantsch chattar ina suletta furma da scrittira. 

Rumantsch tar nus 
Cur che nus entschavain da discurrer, è quai il rumantsch da la mamma, dal bab e dals fragliuns che tuna tipic per la vischnanca. Pir en scola emprendain nus da scriver la tschantscha cun letras. Per tschertas vischnancas va quai senza fastidi, perquai ch’in sun correspunda ad ina letra u ad ina cumbinaziun simpla. Uffants d’autras vischnancas ston scriver in pau auter che sco quai ch’els tschantschan. Lur dialect local sa distingua da l’idiom regiunal; quai vala spezialmain per Tujetsch e Medel, per la Val d’Alvra, en Sutselva cun in’ortografia da tetg ed alura per la Val Müstair che discurra jauer ma scriva oz vallader. In grondius exempel avain nus cun il tudestg svizzer che tuna dapertut fitg different, scrit vegni dentant in tudestg, quel da scrittira sco nus schain. 

Leger pon ins tut 
Per leger na ston ins betg savair scriver. Nus Rumantschs legiain in text ed accurschain sch’i sa tracta d’in text tudestg u d’in rumantsch. Tar in text rumantsch legiain nus in pèr lingias ed inscuntrain eventualmain la furma che nus avain emprendì en scola, eventualmain in auter idiom. Per cas ch’il titel u la moda da scriver u schizunt il tema ans captivescha, legiain nus vinavant – u laschain da la vart – er sch’igl è scrit en nossa furma emprendida a scola. 

Chapir texts en rumantsch grischun 
Nus avain emprendì en scola da leger chadainas da letras e chapir ordlonder ils pleds en noss dialect local – mintga-tant èsi dad emprender vaira bler, p. ex. per ils Puters u per ils Tuatschins. Uschia vulan questas indicaziuns mussar da leger texts en rumantsch grischun e chapir il cuntegn. Nagina tema, nagin ha d’emprender reglas ed i n’è da scriver nagut, gnanca pled (er en ils idioms regiunals datti blers che legian, ma na scrivan betg). 

Facilitar la lectura dals idioms esters 
L’auto nov ch’ins cumpra, è modern e tschertas manipulaziuns èn differentas; la glisch fan ins cun in buttun, la ventilaziun è da manipular auter che tar il vegl, ed al cumenzament, cura ch’ins vul avrir automaticamain ina fanestra, sa mova il spievel e pli tard s’avra il tetg. Suenter in pèr dis per sa disar va tut sco sch’ins n’avess mai fatg insatge auter. Il medem èsi cun il rumantsch grischun. Suenter ch’ins ha legì al cumenzament tals texts cun in zic fadia, chatt’ins la via e sa disa a las furmas differentas e chapescha adina pli spert il text. 
Nus vulain porscher in pau agid ed intgins tips co che vus pudais leger ils texts as basond sin voss idioms. I na po natiralmain betg esser in curs cumplet dal rumantsch grischun. 
Sche nus preschentain qua plitost atgnadads dal vallader e dal sursilvan, alura n’è quai betg per tralaschar ils trais auters, mabain correspunda al fatg che quests sa chattan tranteren u ch’els sa cumportan sco in u l’auter dals tractads. Per precisar ils idioms valan las suandantas abreviaziuns: sursilvan = sr, sutsilvan = st, surmiran = sm, puter = pt, vallader = vl. 

Ortografia 
Sch’ins ha da scriver ston ins savair intginas reglas ortograficas, per leger dentant basti da decifrar las letras. Vus savais leger rumantsch ed uschia èsi be d’emprender en paucs cas in pèr midadas dals idioms areguard il rumantsch grischun. 

Bleras simplificaziuns 
Mintg’idiom rumantsch vegn scrit in pau auter e tgi ch’als vul leger u schizunt scriver, stuess emprender tschintg furmas. Il rumantsch grischun che n’ha betg stuì prender resguard en tuts grads, ha pudì simplifitgar la scripziun. Là han ins surpiglià il cuminaivel dals idioms e qua tras unifitgà il sistem. Per glieud che ha d’emprender da nov munta quai in grond avantatg e schizunt per tala che sa rumantsch, èsi empernaivel da chattar dapertut elements enconuschents da l’agen idiom. 
In punct da malsegirezza en ils idioms, numnadamain la scripziun dal vocal nunaccentuà ch’ins na sa mai sch’el è da scriver cun in a u cun in e, è vegnì unifitgà tant sco pussaivel ad in a. Uschia èn p. ex. tut las terminaziuns verbalas per la terza persuna plural –an, pia els lavuran ed els lavurassan empè dal sursilvan luvrassen. Er ils adverbs fineschan tuts cun –ain, logicamain; ils idioms varieschan qua fermamain. 
Deplorà fitg vegn la sperdita engiadinaisa da las letras ü ed ö ch’i na dat betg en rg; il sursilvan ha persuenter pers il s da el ei gronds che daventa en rg el è grond. 
Natiralmain existan er en rg ulteriuras reglas ortograficas per tgi che vul scriver, ma per leger na giogan quellas nagina rolla. 

Ina cumplicaziun 
Sper bleras simplificaziuns e normaziuns èn in pèr nufs restads. Quels reflecteschan la pronunzia specifica en las diversas regiuns e gist il rg na vul betg impedir la lingua discurrida en ils vitgs. I sa tracta da la scripziun dal sun che be Rumantschas e Rumantschs san pronunziar e che vegn scrit cun tg u ch. Tenor regiuns èsi da leger differentamain e las reglas valan a moda generala per il Grischun dal nord (sursilvan, surmiran e parzialmain sutsilvan) e per l’Engiadina sco suonda: scrit rg Grischun dal nord Engiadina tg-tgina tg tgina ch chüna -tg-; -tg -tg-; -tg, da rar -c ch, pichar, 
pitgar, 	pitgar,puccau,        	puchà, 	
putgà 	tetg, sac 	tet, sach 	
tetg, satg 			

cha-, cho-chapitscha, chombra c capetscha, combra ch chapütscha, chombra che-, chi-chemia, chinais ch (st: ce, ci) 
cherli, chicra (cerli, cicra) 
ch è fitg rar sco [k] 
chemia, chindel 
Siond ch’igl è be da leger, na datti per la glieud che sa rumantsch naginas diffi-cultads ed ins po leger mintga pled sco quai ch’el tuna en l’agen idiom. 
Per l’Engiadina mancan ils dus vocals marcants ü ed ö; bütsch daventa bitsch, manzögna vegn manzegna. En general è il diftong uo crudà, damai cuort > curt, cuolm > culm, u almain daventà pli rar (buob resta). Crudads èn ou en nouv > nov. En quest cas croda er l’ie da niev sur-silvan (nova, novas e novs restan sco enfin ussa). Las ulteriuras pitschnas modifica-ziun sco la scripziun pli consequenta dals consonants simpels u dubels l/ll; f/ff ubain ilia/iglia; -ng/-n èn davairas piccu-lezzas. 
Ins na duess dentant betg emblidar ch’i setracta ch’i na sa tracta betg adina d’ina midada da scriver. Tscherts pleds sa distinguan en lur furma in pau dals diffe-rents idioms p. ex. dal sursilvan bueder > bavader, cargar > chargiar, uaul > guaud, scher > giaschair u dal vallader: eu vegn (ir) > jau vom, tour > prender, jelg > mel-len ed auters. 
Grammatica 
Il rumantsch grischun sco lingua da tetg per ils idioms resguarda tant sco pussaivel la structura dals idioms e po er vertir ina tscherta variaziun tenor las regiuns. Tschertas structuras han ins dentant stuì unifitgar e normar. Quai munta per in u l’auter idiom levas midadas, per auters mintgatant in schlargiament. 
Da menziunar èn las furmas da la negaziun. Nov ord vista sursilvana cun el dat a mi è il pronom nunaccentuà da-vant il verb: el ma dat sper el dat a mai ch’è accentuà. Plinavant è il pronom re-flexiv vegnì cumplettà per il sur- e sut-silvan cun jau ma lav per jeu selavel, jou salavel euv. Dentant restan las modifi-caziuns grammaticalas en cunfins pli-tost stretgs. Era ils idioms giaudan per part gronda libertad sintactica, pen-saina be a tut ils differents stils en nossa litteratura! 
Negaziun 
Per la Surselva e la Sutselva è la nega-ziun dal rumantsch grischun cun la furma dubla na … betg u be la simpla na, nun in pau estra, ma ins sa disa spert da leger el na chanta (betg), ella n’auda betg u ella nun auda. Per ils idioms engiadinais cun nu, nun datti in na ed il brich sa mida en betg ru-mantsch grischun. 
Pronoms objects (mai, tai …) 
En rumantsch grischun exista il sistem cumplet dals pronoms sco en il surmi-ran, puter e vallader. La furma accentu-ada sa cloma: jau salid el/ella, nus dain in mail a tai. Il sursilvan ed il sutsilvan enconuschan be questa posiziun. Cura che l’object è d’impurtanza secundara, stat il pronom avant il verb: jau al salid, nus la dain in mail. Per il sursilvan ed il sutsilvan munta quai ina novaziun, ent-ant che tschels trais idioms sa sentan da chasa cun quest sistem: accentuà mai tai el/ella nus vus els/ellas nunaccentuà ma ta al/la ans as als/las 
Las furmas nunaccentuadas sa pre-schentan natiralmain apostrofadas avant in vocal tuts m’aduran, insatgi l’auda adina. 
Ils pronoms reflexivs 
Furmas sco jeu selaudel, ti s’inamure-schas per sursilvan u nus s’adatagn, vus samanaz per sutsilvan vegnan rempla-zzadas en rumantsch grischun cun il sistem cumplet che resguarda min-tgamai la persuna, sco quai ch’el exista gia per tschels idioms. Las furmas sa cloman ma, ta, sa, ans, as, sa; damai jau ma lav, ti ta lavas, ella sa lava, nus ans lavain, vus as lavais, els na sa lavan betg. 
Sintaxa 
Ils idioms renans rumantschs (sur-, sut-silvan e surmiran) dovran plitost  la medema sequenza dals pleds sco il tu-destg, entant che l’Engiadina suonda plitost la furma taliana sco quai ch’in text giuridic demonstrescha: Surselva:Cheutras vegnan damondas davart la procedura e la responsabladad regladas a moda unificada … Vallader: Cun quellas vegnan regladas in fuorma unifichada dumondas da proce-dura e da star bun … 
En rg frissan domaduas furmas pus-saivlas. Igl è dentant cusseglià da suan-dar l’exempel engiadinais per evitar liongias cun ina part dal verb a l’en-tschatta e l’autra a la fin. 
Talas differenzas n’han dentant na-gina muntada per il lectur e la lectura, siond ch’igl è be da chapir/encleger, e quai è garantì en mintga cas. 
Pleds 
Legiond in text rumantsch grischun chatt’ins mintgatant pleds nunusitads per l’agen idiom. Ma sch’ins guarda in pau meglier, sa tracti d’in pled ch’exista er en l’agen idiom, saja per ina regiun pli stretga, saja sco autra spezia u cun ina muntada in pau differenta, p. ex. rg guardar > ss mirar ma er uardar; rg squitta > sprezza ma squitrar e squetra u rg lingua (sper linguatg) ch’exista en Surselva sco lieunga en la frasa esser da lieunga tudestga. 
Il schluppet engiadinais e surmiran chapesch’ins en Surselva tras ils terms schluppar, schluppentar. Il rumantsch grischun sa stenta da resguardar tut il material linguistic dal Grischun ru-mantsch. El sto metter be là cunfins, nua ch’in pled na vegniss insumma betg chapì d’in auter idiom, u là nua ch’el chaschunass malchapientscha. 
I sa tracta propi da fitg paucs cas sco per exempel: surpigliar (rg) stat per il sursilvan surprender per reservar surprender (rg) en il senn da la surpresa. Il rg surpiglia damai be l’auter pled da prender, numnadamain pigliar (sr), pagliear (st), il surmiran ed il puter al dovran gia; er surtour (vl) è crudà. 
In auter exempel è la fora en rg per ruosna (sr), rusna (st) ch’ins creescha cun furar e là s’inscuntran ils idioms ed il rg (il surmiran conuscha doma-dus pleds en en l’Engiadina exista la foura). 
La gulivaziun tranter ils differents idioms ha chaschunà ina u l'’utra giada en rumantsch grischun in spustament da la muntada. En rumantsch grischun mangian ils carstgauns a maisa ed ils animals maglian, schegea che magliar, magliear, maglier è dal tut-tafatg adattà per ils carstgauns en las regiuns dal Rain. Il rumantsch n’è betg sulet; talas midadas datti en tut ils linguatgs. 
Tscherts pleds existan be en in u en plirs idioms, mancan dentant en auters ed èn damai strusch enconuschents. Quests pleds remplazza il rumantsch grischun cun pleds pli universals. Tar ils suandants exempels pon las furmas da l’emprima colonna variar d’in idiom a 
l’auter. 	
en idiom(s) 	rumantsch grischun 	
anflar (sr) 	chattar 	
fierer (sr, st) 	bittar 	

fridel (sm, st); filadè (pt, vl) roda da filar glivrer (pt) chalar, finir gün (pt, vl) zercladur rughel (sm) urden rumaner (sr, st) restar, rumagnair schinar (st, sm) chalar schmetter (vl) chalar, finir zuela (st)sientamauns tour (vl) pigliar, prender marcau (sr, st, sm)citad cumün (vl) vitg (cumin) 
A la fin resta anc in pitschen dumber da pleds che sa differenzieschan propi en il diever dal mintgadi tranter las re-giuns e che na sumeglian betg in l’au-ter. 
Els èn per uschè dir pleds «esters». En tals cas conuscha il rg domaduas furmas, p. ex. buis/schluppet, paliet/fri-zza, entschaiver/cumenzar. 
Mintgatant vegni pretendì ch’in pled rumantsch grischun n’existia betg en l’agen idiom. Sch’ins consultescha dentant il vocabulari, alura al chatt’ins fitg savens, mintgatant cun in zic in’autra muntada. 
En tala maniera emprend’ins l’agen idiom entras il rumantsch grischun. Ordaifer la Sutselva na datti strusch glieud che dovra il pled rg rumagnair per restar, schegea che rumagnair (vl), rumaner (sr) figurescha en ils differents vocabularis. Era il pled rg blasmar exi-sta en ils idioms, ma enconusch’ins el? Ins dovra crititgar. 
Sche questas ponderaziuns cutizzan da guardar in pau pli pitgiv sin las modas da scriver e da qua tras scuvrir la variaziun en l’unitad, alura è la finamira da questa contribuziun ademplida.