La battaglia da La Punt e Domat il 1799 ed Onna Maria Bühler
Sperdita da la Valtelina, incendi da la claustra da Mustér èn chavazzins da l’istorgia da las invasiuns franzosas

Da Linus Bühler, translaziun ANR

L’emprim da matg 1799 sa dostan ils purs vilads da la Cadi encunter las truppas d’occupaziun franzosas. Ils purs chatschan las truppas en tutta furia e cun forza violenta enfin Trun. L’auter di avanzan els fin a Tumein e La Punt. Ils trais da matg capita la pli sanguinusa battaglia sin terren grischun. Bunamain 700 Sursilvans perdan lur vita.

La culissa istorica dal 1799
Tge eran las raschuns politicas per questa revolta e per ils cumbats vehements? La revoluziun franzosa dal 1789 aveva cumenzà cun il motto "liberté, égalité, fraternité". Uschia pretendeva ella la liberaziun politica dal sistem feudal, egualitad politica e giuridica e la realisaziun da dretgs umans. Era la solidaritad vers ils falombers en la societad vegniva accentuada. Suenter ch’ins ha dismess la monarchia e mazzà il retg il schaner 1793, han ils Giacobins prendì la pussanza cun in guvern da terrur. Il conflict tranter ils Franzos cun las pussanzas europeanas oravant tut cun Habsburg-Austria, era inevitabel. Quai damai ch’ils revoluziunars eran persvadidas da stuair derasar lur ideas en l’entira Europa. Lur adversaris faschevan tut per che la revoluziun na cuntanschia betg era auters pajais.

Pers la Valtelina
Gia ils 1792 hai dà l’emprima guerra da coaliziun. 1796/97 ha Napoleun conquistà il Piemunt ed il ducadi austriac da Milaun. En quest connex han las Trais Lias pers la Valtelina, lur terra subdita. La finiziun da la veglia Confederaziun, l’invasiun da las truppas franzosas e la proclamaziun da la Republica helvetica ils 13 d’avrigl 1798 na pudeva betg star senza consequenzas per las Trais Lias. Lezzas eran lur anc be stadis alliads da la Confederaziun. Duevan las Trais Lias s’unir cun la Republica, sco quai ch’ils "patriots" u "simpatisants cun la Helvetia" pretendevan. En ina votaziun dals 1798 è questa opziun vegnida sbittada cun vehemenza da las Trais Lias. Ma il Grischun, cun ses pass, na pudeva betg tegnair davent las grondas dispitas e charplinas europeanas, quai è prest sa mussà. Pervi d’in patg d’agid militar èn l’october 4000 Austriacs marschads sut il maior general von Auffenburg sur il Luziensteig en il pajais.

Emprima pitschna victoria en Surselva
Ils cumbats èn dentant ruts ora pir l’entschatta dal 1799 suenter ch’ins aveva empruvà adumbatten da contractar per la pasch a Rastatt. En la segunda guerra da coaliziun èn truppas roialas austriacas confruntadas sin truppas franzosas. L’entschatta dal mais da mars ha il cumandant superiur franzos en Svizra, André Masséna, cumandà als Austriacs d’abandunar il Grischun. Suenter è l’attatga dals Franzos vegnida da quatter varts: da Bellinzona sur il San Bernardino, ord il nord dal Luziensteig e general Giusep Luregn Demont, in Lumnezian, ha attatgà sur il Pass dal Cunclas. Entant che questas trais lutgas han gì success, ha general Loison, ch’era penetrà sur l’Alpsura, subì ina terrada nunspetgada cunter las truppas sursilvanas. Christian Caduff ha scrit latiers: "Questa regiun possedeva d’in dumber d’uffiziers ch’eran stas en servetsch tar ils Burbons, tranter quels il marschal de Caprez da Trun, maior de Castelberg a Mustér e maior de Latour da Breil." La prontezza da defensiun era organisada, ins aveva pulvra da sajettar e chanuns. Ma la victoria encunter ils "smaladids Giacubins" n’ha betg cuzzà ditg. Ils 9 da mars ha general Demont stuì capitular a Mustér ed era en las autras parts da las Trais Lias hai dà la vieuta a favur dals Franzos. 
Segunda emprova
La revolta da la Cadi da l’entschatta matg il 1799 è da vesair en in pli grond context svizzer. La fin d’avrigl è rut ora ina nova unda da resistenza encunter la Republica helvetica e las truppas franzosas d’occupaziun. Ins na sa dustava era betg il davos encunter forzas che vulevan centralisar sco era tendenzas anticlericalas. La resistenza aveva sias ragischs en la Svizra centrala catolica. Ils cumbattants da resistenza speravan plinavant sin ina intervenziun militara da l’Austria. Era en la revolta da las truppas sursilvanas s’accorschan ins tendenzas sumegliantas: p.ex. la ravgia cunter la garnischun franzosa arbitrara e la gritta pervi da mesiras cunter la religiun. Apparentamain era la revolta coordinada cun ina cunterattatga da marschal-litinent Friedrich von Hotze, d’origin da Richterswil en il servetsch dals Habsburgais. Igl era prevedì che Hotze s’avanzia sur il Luziensteig enfin a Cuira e s’uneschia là cun las truppas sursilvanas.

Mazzà 90 Franzos a Mustér
La rebelliun dals Sursilvans ha cumenzà anc senza sponder sang l’emprim da matg en Val Tujetsch. A Mustér han ins dentant cumbattì vehementamain ed ha empraschunà la garnischun franzosa. Era las pli novas retschertgas istoricas, quellas da Vic Hendry, n’han betg pudì demussar pertge ch’igl ha dà suenter a Mustér ina mazzacrada terribla vid ils Franzos. Var 90 praschuniers franzos han ins mazzà a moda fitg brutala. Entant che l’armada da purs è sa derschida tras la Val, chatschond ils Franzos restants, è l’attatga austriaca restada fitgada en la naiv da l’emprim da matg sin il Luziensteig ed è la finala vegnida rebattida. Ils dus da matg han ils purs furius la finala cuntanschì La Punt. Quai ch’è capità là ha Christian Caduff resumà cun ils suandants pleds: "Qua ha cumenzà il fatal. A Tumein eran arrivadas pliras chargias vin or da la Val Schons, ils purs èn sa bittads sin quellas. La Punt e Tumein han passentà ina sgarschaivla notg dals 2 sin ils 3 da matg." Il vitg saja vegnì sblundregià e maglià vid. 

Tge è propi capità ils 3 da matg 1799?*
Ord differents raquints e rapports davart ils schabetgs dals 3 da matg 1799 èsi da concluder ch’i ha dà terribels cumbats e lutgas sanguinusas ch’han durà l’entir di. Quai è ì en las annalas sco "la battaglia da La Punt". Ma atgnamain èsi stà la battaglia da La Punt e Domat. La damaun dals 3 da matg 1799 assaglian ils Sursilvans ils Franzos. Ils pli paucs Sursilvans èn armads cun buis, sco il chalender naziunal dal 1854 rapporta, mabain "ils blers armads cun sigirs, flagels, fautschs e furtgas" stgadainan encunter la punt da duana da La Punt. "Ed els èn sa derschids sin ils Francs (Franzos) cun nunditg spretsch e ravgia entamez la snuaivla granella da ruclas da chanuns ed en il fieu d’armas. Pir suenter pliras attatgas cun grondas sperditas èsi grategià da conquistar las fortezzas fermas dals Franzos. Lezs èn sa retratgs e fugids en la direcziun da Domat enten sa dar tutta fadia da spendrar lur armas pli efficazias, numnadamain ils chanuns. 

Ina matta entamez la brutalitad
Tar questa retratga turbulenta curra nunspetgadamain sin via ina dunna giuvna tar la funtauna giudim il vitg da Domat. Ella seglia en la mastrina dals chavals d’in chanun franzos. La surpraisa era uschè gronda ch’ils Franzos han laschà ir in chanun ch’è lura vegnì conquistà dals Sursilvans che devan suenter. Ils schuldads franzos èn vegnids stgatschads enfin a Plankis. Là ha entant general Menard sfurzà cun sia artigliaria las truppas sursilvanas da sa retrair. La battaglia ha chalà la saira a La Punt e Tumein en ina mazzacrada maidudida. En tut han 650 enfin 700 umens, oravant tut ord la Surselva catolica, pers lur vita tar questa terribla sbarrada. Ils 5 da matg occupeschan ils victurs franzos puspè il vitg da Mustér, sblundregian ed intschendran il vitg e dattan fieu la claustra sco vendetga per la mazzacrada dals praschuniers franzos.