Ina epoca per sasez
Churrezia en il temp medieval tempriv

Da Linus Bühler, translaziun ANR

Tge nizzegia ina examinaziun davart Churrezia en il temp tranter il 5avel ed il 10avel tschientaner en vista al fatg ch’igl exista gia pliras lavurs davart questa epoca? Questa constataziun fa l’autur Reinhold Kaiser en l’introducziun da ses cudesch «Churrätien im frühen Mittelalter» ch’è cumparì l’onn passà. La finamira da Kaiser è dentant da resumar ils singuls studis existents resguardond era las pli novas perscrutaziuns archeologicas. Uschia èsi reussì a l’autur da porscher ina sintesa survesaivla da quest temp. Kaiser è dapi il 1990 professer per istorgia dal temp medieval tempriv a l’universitad da Turitg. El ha perscrutà ils uvestgieus francons. Uschia descriva Kaiser en ses cudesch adina era las relaziuns dad ordaifer che han influenzà la Rezia. Il cudesch consista da trais parts: L’emprima tracta l’istorgia politica e las furmas d’organisaziun, en il segund chapitel vai per cults, baselgia, art e cultura ed il davos vegn descrit la colonisaziun, l’economia e la societad.

Trenta chartas istoricas
Ils avantatgs dal studi sa mussan oravant tut en l’emprima part. Là vegn sclerì las consequenzas da l’orientaziun politica da la Rezia envers il nord: Dapi l’entschatta dal 6avel tschientaner è la Rezia prima vegnida integrada en il reginavel meroving dals Francs. Tranter il 6avel ed 8avel tschientaner vegnan ils cunfins da l’uvestgieu da Cuira midads. En il nord s’extenda l’uvestgieu enfin il Hirschensprung, il Säntis e la Planira da la Linth. En il vest tanscha l’uvestgieu enfin la Val d’Ursera. Ma entant che pliras valladas tessinaisas appartegnevan ina giada anc a la Raetia prima, èn quellas uss vegnidas separadas da l’uvestgieu. Be Mesauc e la Bergiaglia èn restads. Persuenter è il Vnuost vegnì vitiers. En il nordost gieva l’uvestgieu viaden en la regiun da Götzis-Rankweil ed en il Montafun. Adina puspè illustreschan chartas istoricas, en tut èsi trenta, il text.

Differentas opiniuns dal 9avel tschientaner
Cun l’istorgia davart persunas emprova Kaiser da sclerir il 9avel tschientaner en Rezia. Davart quest’epoca divergeschan las opiniuns dals istorichers. Ella è signada dal domini Caroling cun ses conts. Ina tavla da survista visualisescha las opiniuns cuntraversas dals istorichers. In chapitel prezius è quel dal cumenzament da la cristianisaziun. La nova cardientscha è medemamain era stada ina part da la romanisaziun. Ma la cristianisaziun n’è betg stada in process linear, sco era betg en autras provinzas. Interessant èn era las remartgas criticas da l’autur davart las baselgias-fortezzas ed ils chastels-baselgia che vegnan considerads sco particularitads reticas. 

L’istorgia da lingua na persvada betg
Main persvadent è dentant la contribuziun davart il svilup da l’istorgia da la lingua. Ella cumenza gia cun ina constataziun geografica che n’è betg gista. En connex cun la Rezia dal temp medieval tempriv manegia Kaiser ch’ils pievels esters sajan sa domiciliads be en las zonas dal nord pli planivas. Tenor explicaziuns precedentas na tutga quest territori dentant betg pli tar Churrezia. La zona da contact alemana e rumantscha vegn alura era fixada memia lunsch en il sid – en la regiun dal Principadi da Liechtenstein. Significativ èn era ils mussaments, numnadamain fossas alemanas e chats da fossas. Questas exchavaziuns èn dentant vegnidas fatgas a Bregenz, Arbon, Dornbirn, Marbach ed Altstätten, pia pli lunsch en il nord. Donn èn era las trais chartas en quest chapitel che n’explitgeschan betg il text u na tutgan betg en quest lieu. Ellas cuntegnan schizunt indicaziuns falladas. Uschia na deriva per exempel il num Cuira betg dal latin, mabain deriva d’in pled celtic. I croda era si che las indicaziuns da litteratura sa restrenschan be sin in perscrutader, entant ch’il scienzià ed istoricher da lingua Hans Stricker, che ha fatg lavurs impurtantas sin quest champ, na vegn insumma betg menziunà.

La qualitad dal studi
La qualitad dal studi è che l’autur ha pudì mussar ch’i sa tracta tar il temp medieval tempriv en la Rezia d’ina epoca autonoma. Plinavant ha Kaiser demonstrà cleramain il svilup istoric e politic. I na sa tracta betg da scuvertas spectacularas che distinguan quest studi. La valita da la lavur da Kaiser sa chatta en la cumparegliaziun surregiunala ed en las correcturas ch’el prend a maun vid il stan da la perscrutaziun fin uss. A moda persvadenta resumescha Kaiser la vasta litteratura tar quest tema ed el sa basa oravant tut sin lavurs da Otto P. Clavadetscher, Elisabeth Meyer-Marthaler e P. Iso Müller.

Reinhold Kaiser, «Churrätien im frühen Mittelalter. Ende 5. bis Mitte 10. Jahrhundert», Chasa editura Schwabe, Basilea 1998. 290 paginas, 31 chartas, 49 illustraziuns, pretsch 68 francs.