Tgi che ristga gudogna!

Dad Anita Simeon

«Cura che nus eran anc giuvens era quai tut auter!» Quest citat han bain blers sentì da lur tats ed ils tats da lur tats ed uschia vinavant. Las midadas vegnan però adina pli spertas. La tema dal nov sesa en l’ossa, pertge betg mintga novaziun è er ina meglieraziun! Mantegnair quai ch’ins ha, salvar las tradiziuns – quai e la devisa. Quai vala er per il rumantsch e per ses moviment, en Surmeir, en Engiadina, en Surselva sco era a Cuira. E quai ha forsa er da far cun il curius sentiment da responsabladad envers ils tats e las tattas che discurrivan gia questa lingua… Stai si defenda! Igl è in masdigl tranter malencurada, tradiziun, cumbat e folclorissem – il tudestg pia il linguatg dal paun ed il rumantsch il linguatg dal cor. 
Per ils giuvens vesa quai or in zichel auter. Il linguatg dal cor duvrain nus betg. Il rumantsch porscha a nus però diversas schanzas. Schanzas d’emprender insatge nov, quai che fiss forsa en ina autra communitad linguistica betg uschia simpel. A nus giuvens Rumantschs sa serva in grond spazi d’experimentar e da rimnar experientschas persunalas e quai è il davos il Red Bull per il rumantsch. Ma betg mo la giuventetgna po e sto prender questa chaschun, er ils pli vegls pudessan profitar. La retegnientscha faussa da dir «Quai poss jau mo far perquai che jau sun Rumantsch u Rumantscha, en la regiun tudestga avess jau nagina schanza» è tuppa e na correspunda er betg a la realitad. Professiunalitad san ins pir cuntanscher cun experimentar e rimnar experientschas e quellas èn er dumandadas en intschess tudestg. Il bonus d’exotissem rumantsch po bain a l’entschatta esser in agid, ma quel bonus è spert sblatgì.
Mintgatant ma para ch’il moviment rumantsch saja memia instituziunalisà, pauc spontan e decisiuns dovran ina massa temp – sco ch’i tutga per decisiuns democraticas. Savens ha la democrazia però er aspects negativs, retardants – e quels na po la Rumantschia betg pli sa lubir.
Ella sto esser innovativa, ristgar mintgatant insatge e betg dumandar Ponzius e Pilatus sche quella u tschella idea u novaziun saja giustifitgada e giavischabla e sch’ella na vegn per blers betg en consideraziun alura na vegn ella er betg manada tras. Igl è gist, che betg mintga novaziun sto stringentamain er esser ina meglieraziun, ella porta però la schanza da meglierar insatge. Sch’ins fa valair questa schanza u betg dependa il davos dad in e scadin da nus. Mo quel che ristga, gudogna, pertge l’auter sa betg gudagnar insatge, el sa mo mantegnair.