Schuobacheclers e «piccoli spazzacamini» dal Grischun
In chapitel davart ils viadis d’uffants mesolcinais e rumantschs per gudagnar il paun dir

Da Claudia Cadruvi

«Ir giu el Schuob», quest fenomen descriva l’istoricher Linus Bühler en in chapitel dal nov cudesch «Kind sein in der Schweiz» (fanestra). En il 19avel tschientaner gievan rotschas d’uffants grischuns mintgamai la primavaira en il Schuob. Là lavuravan els enfin l’atun sco pasturs, famegls e fantschellas pitschnas. Era uffants dal Tirol e Vorarlberg faschevan quest viadi, scriva Bühler. Per il Tirol ed il Vorarlberg èn las migraziuns d’uffants documentadas gia en il 17avel tschientaner. Davart las migraziuns ord las valladas grischunas existan documents pir enturn il 1800. Igl era oravant tut uffants da regiuns rumantschas che gudagnavan il paun da mintgadi en l’ester. Els vegnivan l’emprim da la Lumnezia, da la part sura da la Surselva e da la Val Son Pieder: «Quai è tant pli remartgabel, damai che la plipart dals uffants aveva da surmuntar sper la distanza geografica (radund 150 enfin 200 km) anc ina barriera linguistica.»

Cun diesch onns en l’ester
Schuobacheclers vegnivan quests uffants numnads en Surselva. Il fenomen è sa rasà en il 19avel tschientaner era en autras regiuns dal Grischun: En il Surmeir, en Tumleastga e la regiun enturn Cuira. Igl era per ordinari uffants da valladas catolicas che gievan medemamain en vitgs u citads catolicas dal Schuob (en la regiun dal Lai da Constanza enfin a la Donau ed en l’ost enfin la Iller). La primavaira sa mettevan gruppas da diesch enfin ventg uffants ord in vitg u ina vallada sin viadi. En general accumpagnava ina dunna pli veglia la gruppa. Enfin ils onns 1860 e 1870 faschevan ils uffants quest viadi a pè. Pli tard giev’ins cun la viafier ed il bastiment. Sin las fieras da las citads pladivan ils purs, patruns e maisters quests uffants alura per ina sessiun. La paja per la dira lavur era vestgadira e chalzers. 

Ina bucca pli pauc a maisa
La raschun per la migraziun d’uffants, che para oz crudaivla, è da tschertgar en las relaziuns economicas precaras che regivan en bleras regiuns europeicas. La rata da mortalitad la fin dal 18avel tschientaner n’era betg pli uschè gronda, grazia a meglras relaziuns igienicas e medicinalas. Sch’ils Schuobacheclers eran pia per otg enfin diesch mais davent da la maisa, levgiava quai las famiglias ch’endiravan fom. Quai eri pli impurtant che la paja entras vestgadira u chalzers, concluda Boller. A la fin dal 19avel tschientaner n’eran dentant betg be las miserias economicas la raschun per la migraziun. Plaunet giavinava era la mirveglia per l’ester inqual giuven u giuvna. Era l’aspect da retschaiver a la fin da la stagiun stivalets lungs u in chapè cun plima, laschava emblidar las admoniziuns d’anteriurs Schuobacheclers. 

Mesolcina e Val Calanca
Pli enconuschent ch’ils Schuobacheclers èn ils «piccoli spazzacamini» dal Tessin pervi dal roman «Die schwarzen Brüder» da Lisa Tetzner. Betg sulet uffants tessinais han lavurà a Milaun sco spazzachamins, mabain era uffants mesolcinais e da la Val Calanca. Quests uffants nettegiavan chamins en l’Italia dal nord ma perfin a Vienna. Els eran bainvesids cun lur corps satigls che pudevan sa fultschar en ils chamins e sgrattar davent il fulin. Gia cun set u otg onns han quests spazzachamins stuì gudagnar lur paun da mintgadi sut cundiziuns crivas. Bühler scriva a la fin da sia contribuziun: «Per blers, gist per ils davos Schuobacheclers, devi era l’aspect da l’aventura ... ch’els han fatg cun luschezza. Per ils blers uffants, ed oravant tut per ils «spazzacamini», èsi stà experientschas dolurusas. La lavur prematura e la paja han bain rinforzà la confidenza e conscienza en sasez ed han uschia contribuì ad ina persunalitad madira. Ma per tge pretsch?» 
«Uffanzas en Svizra» fa flux cun glorificaziuns ma era teorias davart crudaivladad emoziunala 
La contribuziun da Bühler è in pitschen toc da puzzle en il nov cudesch «Kind sein in der Schweiz». Il cudesch ha l’etnolog europeic Paul Hugger edì per dar ina survista davart l’uffanza en Svizra. El constatescha en il prolog ch’i na dettia en sasez gnanca in’uffanza unitara. Las differentas «uffanzas» dependian fermamain da la regiun, la epoca, la religiun e las relaziuns economicas da mintga famiglia. Blers scienziads sajan s’occupads ils ultims decennis intensivamain cun singuls aspects da l’uffanza. Quai saja dentant savens capità sut ina influenza ideologica ed haja servì be a consolidar tscherts pregiudizis. Hugger ha uss empruvà da s’avischinar senza intenziuns ideologicas a la materia. En ses cudesch descrivan 47 auturs ed auturas las pli differentas tematicas. Ins chatta chapitels davart drogas, medias, spendreras, uffanza gidieua, uffanza en famiglias da mastergnants u da lavurers, fantasia d’uffants, giugarets e davart mammas ch’educheschan sulet etc. Blers chapitels descrivan il svilup da pli baud enfin viaden en il temp dad oz. Tar quest svilup vegn savens constatà che la vita d’uffants n’è betg sulet sa meglierada. Anzi, entant che uffants creschivan si pli baud ensemen cun lur geniturs ed emprendevan uschia a moda natirala, èn els ozendi savens en in ghetto en lur chombras d’uffants fullanadas u en las scolas. E entant ch’ils uffants durmivan pli baud en la medema chombra u perfin en il medem letg cun ils geniturs u fragliuns, vegnan els bandischads uss mintgin da per sai en ina chombra isolada. Il cudesch da Hugger mussa exemplaricamain la diversitad da la vita d’uffants en Svizra. Perquai relativescha el glorificaziuns ed idealisaziun dal temp da pli baud (ed era dad oz). Medemamain fa el flux cun la teoria ch’i regiva en ils ultims tschientaners be crudaivladad emoziunala envers uffants. 

Paul Hugger (edi.): «Kind sein in der Schweiz», 530 paginas, 175 illustraziuns. Pretsch: 98 francs. ISBN 3-907495-95-0.