7:45
La „turta rumantscha“ è il problem da la Rumantschia

Dad Anita Simeon

Naschi è il 1994 a Surcasti. El è bain loschs da sia derivanza. Sin la dumonda sch’el saja en emprima lingia in Rumantsch u in Sursilvan ha el però respundì ch’el saja in Rumantsch svizzer. Qua damai in’intervista cun in Svizzer rumantsch che vegn ad esser il futur secretari da la Lia Rumantscha (LR).

“Jau hai gugent la glieud e stun gugent en cumpagnia e savens fatsch jau er las mias sgnoccas - ma betg adina vegnan ellas chapidas da tuts. Ina giada avant 29 onns hai jau er gia tratg vid in joint. Jau ma chattava alura gest en Frantscha. Sche jau stuess però emigrar, giess jau sco allevatur da nursas en l’Australia u en Scozia. Sin l’insla solitaria prendess jau cun mai in cuntè da satg (sco mintga bun Svizzer), insatge da baiver ed in gross cudesch. 
Impurtant per me èsi d’avair lavur che ma cuntenta, ma mintgatant sun jau inclinà da far 5 chaussas en ina ed en quests muments fissi bel sch’ins vess dapli temps. Jau am bellas colurs, furmas e moviments e sch’il mund giess damaun sutsur clamass jau ensemen mia famiglia e faschess anc ina bella festa. Insumma è la famiglia mes tut e mes refugi nua ch’jau tschitsch mia substanza.” Quai è la vart privata dal nov secretari da la LR. Ma tge manegia el davart la lavur da giuventetgna, davart la furma da la LR dad oz e davart sia funcziun? Legia enavant.

PUNTS: Envers la Quotidiana avais Vus detg, che Vus na vegnias cun naginas revoluziuns. Dovra la Rumantschia dad oz alura naginas midadas?
G. A. Derungs: En emprima lingia vali oz da mantegnair e segirar quai che nus avain. Las chaussas ston vegnir concretisadas e consolidadas. I vegn bain a dar inqual modificaziun, ma jau sun quel dals pass pitschens. Er pertutgant la Quotidiana sun jau da l’avis ch’ins sto sa tegnair vi da quai ch’ins ha, ma la Quotidiana n`è betg anc uschia sco ch’jau avess gugent ella. Sch’i avess ina giada da dar confruntaziuns revoluziunarias, alura fiss jau plitost l’intermediatur e betg quel che prenda partida.

N’è la Lia Rumantscha (LR) sco ella exista oz betg memia instituziunalisada?
Quai è ina da las rinfatschas che vegnan fatgas a la Lia Rumantscha – ch’ella saja in apparat enorm nuntransparent. Quellas reproschas vegnan però per gronda part fatgas da la glieud che na conuscha betg ils detagls. Natiralmain è la LR ina fatschenta bler pli gronda che avant onns. Ma er ils problems èn pli gronds. La LR ed er las uniuns affiliadas ston vender dapli sasez.

Igl n’è betg mo ina dumonda da la instituziunalisaziun, mabain er da la glieud che fa part, da la “turta rumantscha”.
Quai è il problem da la Rumantschia. Ins arriva adina tar las medemas persunas, e quai è ina minoritad. Gremis plitost mastergnants, agriculs, turistics èn darar clamads da quai che vegn or da la Lia Rumantscha. Ina da mias intenziuns è d’empruvar da penetrar en quests gremis. Forsa è quai er il motiv ch’ins ha elegì mai, pertge entras mia occupaziun qua a la scola professiunala a Cuira ha jau ina buna rait da contact sin quel stgalim.

Sco statti cun la realisaziun d’ideas spontanas? Lascha la furma da la LR dad oz insumma tiers talas?
La LR ha in program annual ed en il decurs da quai program annual n’han ins betg pussaivladads illimitadas per la spontanitad. Natiralmain na savais vus giuvens betg planisar per ils proxims 5 onns, quai è cler, e là stuain nus chattar ina via media tranter planisaziun en mez lunga vista e la spontanitad. Jau persunalmain na sun betg quel che di als giuvens che han ina buna idea: “Tadlai, quai na vegn betg en dumonda, stai en retscha e spetgai.” Ins sto metter il project en il center e far ponderaziuns d’urgenza. Jau sun però mo maina fatschenta e betg quel che ti gea ni na. 

Ma co vesais Vus Vossa influenza en quels cas?
La suprastanza sa lascha infurmar da mai e quel che infurmescha dispona per il solit dals detagls. Or da quella vista ha quel che dispona dals detagls schon la pussaivladad dad influenzar ils auters.

La lavur da giuventetgna ha oz en il chantun Grischun nagina basa legala. Tge sa la LR far encunter?
La LR sa sustegnair la lavur da giuventetgna ed i fa plaschair da vesair quants projects che la giuventetgna ha instradà ils davos onns. Jau na sun betg il grond amant da la creaziun d’uffizis. La giuventetgna sto signalisar ils projects e pir alura san ins decider sur dal sustegn ni betg. Jau na sun betg persuenter da decretar l’emprim ina sort post da giuventetgna e suenter mirar tge lavur che quel ha da far.

Ma na fissi betg er ina idea ch’ins avess simplamain in tschert incasso per il sustegn da projects da giuventetgna pertge alura è la motivaziun d’instradar in project bler pli gronda, autramain impundan ins bler temp per in project senza savair sch’el po vegnir realisà ni betg?
L’idea sco tala è dal voss punct da vista pli fascinanta ch’ella è dal mes. Er sche jau hai ina tscherta simpatia per quella idea è uschia in postulat en il temps dad oz nua che mintgin prova da tener quai ch’el ha e sto temair ch’el stoppia forsa ir in pass enavos fitg, fitg grev da realisar. Ma uschè ditg che vus lavurais per l’entira chaussa e na spetgais betg ch’ils auters fan quai èsi simplamain da star vi da la chaussa, cuntinuar ed insister.

Grazia per l’intervista. Nus sperain d’avair ina buna collavuraziun.