Ignorà 1848 ed anc ditg suenter la Rumantschia

(anr) 1998 è en plirs reguards in onn commemorativ. Bain la pli impurtanta – ed era festivada cun diversas occurrenzas uffizialas – è l’existenza dal stadi federal dapi 150 onns. En sasez stuessan RumantschAs strusch discurrer da «noss stadi», siond che da nus n’è vegnì prendì uffizialmain zunt nagina enconuschientscha en connex cun la fundaziun da la confederaziun 1848. 
En la constituziun federala dals 12 da settember 1848 vegn constatà en l’artitgel 109 il suandant: «Ils trais linguatgs principals da la Svizra, il tudestg, franzos e talian, èn las linguas naziunalas da la confederaziun.» In ulteriur mussament da lez onn, che la «naziunalitad rumantscha» n’existiva nagliur uffizialmain, resorta era dal rapport da la NZZ davart l’elecziun da l’emprim cussegl federal ils 16 da november 1848. Cun il suttitel «In collegi equilibrà» vegn constatà: «Tuttas trais naziunalitads: La tudestga, franzosa e taliana, omaduas confessiuns, la protestanta e la catolica, èn represchentadas en il cussegl federal. Plinavant era tuttas nianzas da la partida progressiva (liberala) cun ils ‘plauns ed andetgs’.» La cumposiziun dal cussegl federal na dastgia dentant betg esser memia eterogena. Da beneventar èsi perquai ch’ils aristocrats cun lur conservativs simpatisants n’èn betg vegnids resguardads.» Uschè lunsch l’optica da la NZZ. 
Malgrà ch’igl ha dà parlamentaris federals rumantschs dapi la fundaziun dal stadi da 1848 è la «naziunalitad rumantscha» restada uffizialmain ditg nunexistenza per la confederaziun. Era en la constituziun revedida 1874 (ch’è cun bleras midadas e cumplettaziuns anc adina en vigur) sa clomi en l’artitgel 116 tuttina sco en la constituziun da 1848. 
1938 – suenter 90 onns stadi federativ – daventa il rumantsch linguatg naziunal e schizunt pir 1996 era lingua uffiziala.
 
Almain prender enconuschientscha 
Retrospectivamain fai surstar fitg che la Rumantschia ha acceptà bunamain 100 onns che ses linguatg è vegnì ignorà totalmain dal stadi da 1848. Igl ha enconuschentamain duvrà il ferm squitsch dal faschissem talian cun sias aspiraziuns irredentisticas per dar al rumantsch almain il status da lingua naziunala 1938 e prest 150 onns per al declerar uffizial. En sasez avess la «naziunalitad rumantscha» pia da «festivar» be ils 60, respectiv dus onns da «ses» stadi federal. Ma uschia na vulain nus tuttina betg esser. Dentant èsi inditgà da prender enconuschientscha da quest fatg e d’al tegnair en (pauc) buna memoria.