Sa lavurar en avant che decider e disponer

Cun il nov uvestg da Cuira Amédée Grab ha Giusep Capaul discurrì 

Ditg hai cuzzà fin ch’igl è stà pussaivel da chattar il termin per in dis-curs cun il nov chau diocesan, Amédée Grab, sco ch’ins era sa cun-vegnì il di da sia installaziun ils 23 d’avust a Cuira. L’agenda d’uvestg Grab – el è er anc president da la Conferenza episcopala svizra – è gia bain plaina. Finalmain è la chaschun sa dada a Mustér. 

Vus avais ordinà ils 12 da settember in confrar benedictin da la claustra da Mustér sco spiritual. È quai stà Vossa emprima funcziun uffiziala sco uvestg da Cuira en Surselva? 
Amédée Grab: I constat che jau hai absolvì mia emprima funcziun uffiziala en Surselva cun ordinar pader Jean-Marie Frey sco spiritual. Avant trais onns hai jau benedì ora pader Vigeli Monn. Da lez temp er’jau anc uvestg auxiliar da Genevra. Ils 29 d’avust 1998 hai jau pudì assister a l’avertura da l’exposiziun ambulanta «La Bibla en Svizra» a Glion. 

Per l’uvestgieu da Cuira èn vegnids ordinads quest onn en tut dudesch spirituals, furmads e scolads en il Lauretanum a Zezras ed en il Seminari da spirituals a Cuira. Vegnis Vus a cuntinuar cun questa scolaziun da spirituals sut il dispitaivel regents pader Peter Rutz? 
Da principi vegn quai cuntinuà. I sa tracta da la via che la Baselgia catolica vul per furmar ses spirituals. Igl è zunt impurtant e necessari ch’els possian sa preparar en in seminari per lur clamada. Perquai duai questa cuminanza sa cumponer be da futurs spirituals. Quests duajan dentant avair durant lur scolaziun stretg contact cun tuts quels che collavureschan pli tard cun els en la pastoraziun. Il regent giauda mia confidenza. Malgrà quai pon ins discutar. Nagin n’è elegì regents per vita duranta. 

Tge muntada principiala dais Vus a la scolaziun dals spirituals e co quintais Vus da vegnir dominar a la precara situaziun pastorala en consequenza da la mancanza da plevons? 
Qua sa tracti per ina chaussa centrala che pertutga tuts uvestgs svizzers ch’èn era s’exprimids a scrit en quai grà avant insaquants mais. Ins sto tschertgar vias per schliar quest problem pesant. La baselgia sto far tut il pussaivel per sur-vegnir novs spirituals. Cun quai na vulain nus tuttavia betg svalitar il pensum da teologas e teologs laics. Els prestan oz servetschs fitg prezius. Dentant èsi in fatg che be in spiritual po remplazzar in spiritual ed ademplir ses servetsch. 

Cun mintga midada sin la sedia episcopala èn mutaziuns tar ils uffizis da clav d’ina diocesa colliadas. Tge suc-cedi en quest reguard a Cuira? 
Il mument n’è questa dumonda betg actuala. Jau stoi pir m’introducir en la situaziun da mes nov uvestgieu. Perquai sun jau fitg engraziaivel per l’accoglientscha cordiala da tut mes stretgs collavuraturs e da pudair profitar da lur vasta experientscha. Els han invista concreta en las diversas spartas. Ma cun il temp èsi tuttavia betg d’excluder ch’i dettia mutaziuns persunalas. 

Vus avais surpiglià il nov uffizi ils 23 d’avust cun ils pleds biblics: «Na hajas betg tema» e cun l’appel dal papa «Avri las portas al Segner». N’avais Vus davairas betg temì da surpigliar la direcziun da la diocesa da Cuira suenter in decenni da tants grevs embrugls? 
Na, tema n’haja jau gì nagina, dentant fatg quitads che questa incarica na ma reusseschia betg. Jau quint dentant fitg cun l’agid da Dieu. 

Vus avais annunzià tar l’installaziun dad esser oravant tut pastur da las olmas. Tge vulais Vus cun quai concretamain? 
L’uvestg na dastga betg sulet s’occupar cun l’administraziun, manar ed assister a sesidas e suttascriver decrets. Jau vuless surtut m’entupar cun ils spirituals, cun bleras plaivs, cun teologas e teologs laics engaschads en la pastoraziun per parter cun els quitads e difficultads per esser manaivel al pled divin. 

Vus essas vegnì elegì en l’emprim scrutini tras il chapitel catedral sco uvestg da Cuira e confermà spert dal papa. Questa tscherna ha chattà grond entusiassem e Vus avais retschavì ordavant bleras arbajas. Tge munta quai per Vus ed èsi davairas avunda per schliar ils grevs problems? 
La buna accoglientscha è davairas in agid bainvegnì per schliar las grevas dumondas. Jau poss quintar cun la bainvulientscha da blers ch’èn pronts da m’accumpagnar. Quai sustegn, ch’è sta 
nunspetgadamain grond, ha dentant era dà da pensar. Sche tut na duess betg ir sco quai ch’ins spetga e spera, alura èn ins trumpà. Ma sche l’uvestgieu e l’uvestg quintan era cun l’agid da Dieu, è tut schliabel. Be l’entusiassem consideresch jau schizunt per privlus. 

In dals pli pesants problems pudess la pacificaziun u silmain l’avischinaziun tranter ils aderents ed adversa-ris da l’anteriur uvestg Wolfgang Haas esser. Quai ha probabel anc consequenzas durablas. Co vesais Vus quai? 
Jau na vi betg tatgar en fruntalmain quest problem. I dat davairas domaduas varts. Jau crai dentant che reconciliaziun, perdunament ed ina nova en-tschatta duessan esser pussaivels, siond che la persuna da mes antecessur è daventada il center da tensiuns che n’eran betg da gener persunal, mabain da na-tira principiala. Insaco vegnan quests problems perquai puspè a sa mussar. 

Vus avais surpiglià cun 68 onns in grev uffizi. Latiers essas Vus da preschent anc president da la Conferenza dals uvestgs svizzers. Il viceparsura da questa, uvestg Kurt Koch, n’ha tuttina betg vulì considerar Vus tar l’installaziun sco in «uvestg transitoric». La Baselgia sezza sa chattia numnadamain adina en transiziun.Voss parairi? 
Ins astga savair che jau sun en ina vegliadetgna, nua che blers èn gia en pensiun. Mes temp d’uffizi vegn strusch a cuzzar pli che set onns. Schebain mia activitad episcopala va da ses cuntegn ennà en l’istorgia sco in servetsch transitoric, u schebain insatge è vairamain 
succedì en quest temp, vegn il futur a mussar. Quai na po jau betg dir mez, perquai ch’i na dependa betg sulettamain da mai. La Baselgia sa chatta adina sin via – e quai en in senn dubel: Ch’il Segner vegn encunter a nus sco als giuvnals d’Emmaus e che nus giain vers el sco pelegrins. 

Vus vegnis sustegnì da dus uvestgs auxiliars: Peter Henrici, a Turitg, e Paul Vollmar, a Cuira. Vegnan domadus a mantegnair era lur uffizis sco vicaris generals – quai che n’è en sasez betg usità? 
L’uvestg diocesan sto – tenor il concil – nominar ses uvestgs auxiliars sco vicaris generals u almain sco vicaris episcopals. Ma uschia disponan els da la giurisdicziun necessaria (per benedir e decider). Peter Henrici è cumpetent per ils chantuns da Turitg e Glaruna, Paul Vollmar per il Grischun, Uri, Sviz, Sur- e Sutsilvania. 

Vus essas il 99. uvestg da Cuira ed il 7. da noss tschientaner e manais pli probabel era la diocesa da Cuira, ch’è ina da las pli veglias da questa vart da las Alps ed il segund grond uvestgieu da la Svizra, en il terz millenni. Tge munta quai per Vus? 
Ina gronda sfida che jau na vuless tutta-via betg bagatellisar. Ma jau ma sent purtà d’ina istorgia uschè veglia e d’in immens dumber da dunnas ed umens sontgs, che han servì en noss uvestgieu a Dieu. Era sun jau persvadì che nus n’essan mai separads da questa part da nossa Baselgia ch’è gia transfigurada avant Dieu e ch’è da là anor in grond sustegn per nus. 
Fin avant diesch onns visitava l’uvestg mintga tschintg onns tut las plaivs da sia diocesa e cresmava cun questa chaschun. Vegnis vus puspè a cuntinuar – suenter questa interrupziun deplorabla – cun la tradiziun u la delegais Vus? 
Las annunzias per cresmar 1999 èn gia uss uschè numerusas che la regularitad generala è exclusa per l’auter onn. Ins vegn a sa stentar da dar suatientscha als giavischs da las plaivs. Ensemen cun il 
cussegl episcopal vuless jau dentant introducir davent da l’onn 2000 puspè il turnus da cresmar mintga tschintg onns en las plaivs, quai ch’era il cas normal gia dapi il Concil da Trient. 

Avant insaquants onns aveva la Baselgia anc ina posiziun dominanta en la societad. Oz – e quai avais Vus detg tar l’installaziun – na spetgan numerus betg pli bler dad ella. I saja betg decisiv, schebain ils tradiziunalists u quests che pretendan prioritarmain in terz Vaticanum hajan raschun. Tge è alura essenzial? 
Essenziala è la fidaivladad da la Baselgia a Jesus Cristus e ch’ella sa laschia trametter dad el ora en il mund. Decisiv è che scadin cristian vivia sco giuvnal da Cristus e che la baselgia sco tala exequeschia ed adempleschia sia missiun. 

Avais Vus in giavisch spezial ni tge schais a tals che spetgan da Vus spertas decisiuns e midadas? 
Jau spetg dad els chapientscha per ch’jau possia sa lavurar en l’emprim e ch’ins sa dumondia da cuminanza pertge ch’i duess dar ina midada e cun tge finamira. Be midar perquai che tschertas persunas n’èn betg d’engrà, na po betg esser la politica da l’uvestg. 

Sco sulet uvestg svizzer essas Vus chau d’in uvestgieu triling. Vus pledais perfetg tudestg, franzos e talian. Tar Vossa diocesa s’audan era Rumantschas e Rumantschs. Insaquants da Voss predecessurs, uschia era Voss con-frar benedictin Caspar Willi, da Do-mat, eran Rumantschs. Tar Vossa installaziun avais Vus ditg insaquants pleds en rumantsch. Co statti tar Vus cul rumantsch? 
Jau al vuless emprender, ma i vegn dentant ad ir vess en mes onns. Perquai quint jau cun la chapientscha dals Rumantschs. Dentant vegn jau adina a ma sa stentar da dir insaquants pleds rumantschs tar mintga funcziun uffiziala en terra rumantscha. Ad interim lasch jau anc translatar. Fin che jau poss sez formular in text rumantsch vai anc in pulit temp. Era manca la peda, siond fin il davos da l’onn 2000 president da la Conferenza episcopala svizra. Per quest onn èn previs en quai connex betg main che quatter gronds viadis en l’exteriur (Finlanda, Gerusalem, Ucraina e Burgogna/Frantscha). Jau sper dentant dad avair temp en l’aviun u en il tren da studegiar la grammatica rumantscha. Ma dapli na poss jau betg empermetter. 

Ils uvestgs da Cuira dal 20avel tschientaner
Uvestg Amédée Grab è il 99avel chau diocesan da Cuira ed il 7avel da noss tschientaner. El vegn pia ad esser l’uvestg diocesan tar la midada dal millenni. Sia giurisdicziun (intschess) cumpiglia la diocesa da Cuira per propi cun il Grischun, il chantun Sviz e la Val d’Ursera. Vitiers vegnan ils territoris da l’anteriura diocesa da Constanza che vegnan administrads apostolicamain dad el, numnada-main: Sur- e Sutsilvania, Glaruna, Turitg e parts dad Uri. Questa differenziaziun – tranter diocesa ed administraziun – è era vegnida numnada explicitamain en la bulla da nominaziun dal papa, prelegida tar l’installaziun d’uvestg Grab a Cuira. L’uvestgieu (diocesa plus administraziun) da Cuira cumpiglia ca. 700 000 catolicas e catolics ed è il segund grond da la Svizra (suenter Basilea). 

Siat uvestgs 
Da 1888 fin 1908 – pia a l’entschatta da noss secul – è Gion Fidel Battaglia, in Surseter da Parsonz, stà uvestg da Cuira. Suandà è il trio sursilvan – tants en successiun n’ha questa regiun anc mai gì – cun Georgius Schmid de Grüneck, Surrein/Cadi (1908–1932); Luregn Mattias Vincenz, Andiast/ Foppa (1932–1941) e Rest Giusep Caminada, Vrin/Lumnezia (1941– 1962). Ses successur è stà Gion Vonderach, Spiringen/Uri/Medel (1962– 1990), 
suandà da Wolfgang Haas, Mauren/Liechtenstein (1990– 1998) ed Amédée Grab, da Sviz, dapi ils 23 d’avust 1998. En tut ha l’uvestgieu pia gì quest tschientaner siat chaus diocesans, tuts burgais ord l’intschess da la diocesa. Il pli ditg – durant 28 onns – è Gion Vonderach stà uvestg – il pli curt temp ses successur Wolfgang Haas (8 onns). 

Sis auxiliars 
Uvestgs auxiliars cul dretg da successiun (en concordanza cun il chapitel catedral – exceptà Haas) èn stads: Antonius Gisler, Uri (1929–1932, la vischnanca da Falera al aveva gia dà il dretg da burgais d’onur, ma el è mort avant che daventar uvestg diocesan); Luregn Mattias Vincenz (1932); Gion Vonderach (1957–1962); Wolfgang Haas (1988–1990) e dapi 1993 èsi – senza il dretg da successiun: Peter Henrici, a Turitg, e Paul Vollmar, a Cuira.