In text per mintga lavurdi
Burlescas tut a dubel – e nus avain da pajar

Clau Solèr

Tge libertad fenomenala, dastgar scriver tge ch’ins vul senza ristgar la pel, ina veritabla terra da la cucagna. Il tema è dentant tut auter ch’ina cucagna. En sasez fissi ina chaussa fitg simpla e senza pli gronda problematica. Ils Tudestgs han schlià il problem cun ina suttascripziun dal vicechancelier da la Confederaziun e cun il president dals directurs d’instrucziun e tut è liquidà. Nagin alfabet ed insumma nagin analfabet ha gì da dir insatge e l’onn 2005 scrivan tuts enavant tudestg. Betg tar nus Rumantschs. Là han tuts da dir insatge cun excepziun da quella glieud ch’avess vairamain da dir insatge. Da tge sa tracti damai? Da nagut auter che da la moda da scriver quai che nus discurrin en il Grischun, cura che nus na discurrin betg il dialect tudestg, damai da la moda da scriver rumantsch. En l’emprima lingia han tut quels che na san betg scriver da dir insatge davart la moda da scriver – els èn qualifitgads entras ina bucca largia, entras la commembranza en la dretga partida, siond gastronom (ina professiun stimada, dentant en cuschina e per nus sin maisa!), entras la derivanza directa dals Romans ubain entras relaziuns directas tar Dieu, damai teologs, sco sche Dieu palesass insatge davart lingua (il messadi teologic n’audan els dentant bler main, per exempel la charezza proximala u la toleranza e la scuidanza). 
Qua stoss jau eventualmain anc scriver ch’i sa tractia tar il rumantsch dad in sulet linguatg e che las differentas modas da scriver na furmian nagins agens linguatgs, gist sco las poesias scrittas en ils pli differents dialects tudestgs svizzers e las istorgias dals Gualsers grischuns appartegnan al linguatg tudestg (cas cuntrari vuless jau gugent savair tar tge linguatg che quests products tutgan). Plinavant fissi strusch pussaivel dad avair in Dicziunari rumantsch grischun cun tut las furmas da Martina enfin Rueras en in’ovra, sch’i na sa tractass betg dad in linguatg. L’artitgel 46 da la constituziun chantunala menziunescha «rumantscha» (per politichers è la constituziun litteratura da l’index ch’è d’evitar, cunquai ch’ella als obligass a lur duair). 
Bain, dapi passa diesch onns han alfabets (plitost ina minoritad) proponì ina moda da scriver per tut ils Rumantschs (i n’è betg tants – eventualmain vul ins insumma als eliminar, quai n’ha dentant da far nagut cun genocid). Ins ha pelvaira duvrà las letras romanas, mantegnì la sintaxa, schizunt introducì intgins accents. I para schizunt che differenta glieud ch’era disada pli baud da leger sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader haja pudì decifrar questas liongias da letras. Spezialmain glieud giuvna main fixada (e perquai anc betg ruinada) legia en questa grafia comics, romans, istorgias curtas, e vus quests texts! Remartgablamain han gist interpresas che chapeschan insatge d’economia e che sa drizzan a la clientella (tge administraziun chantunala commetta tals sbagls e resguarda l’adressat) chattà questa furma adequata per lur lavur. 
En las stretgas ha la Regenza, cun l’incumbensa da far tut il nunpussaivel per la populaziun, chattà la via da laschar far anc ina expertisa da pli (resguardond er il davos analfabet, cunquai ch’ils erudits avevan gì chattà ina schliaziun pratica) ed eruir «scientificamain», schebain il char pievel veglia acceptar questa furma, quest pievel che na scriva dal rest betg pli. Ils resultats eran gist sco quai che mintga persuna dal fatg avess pudì profetisar, dentant per be 1 promil dals custs, damai 400 CHF (forsa era la summa gronda anc en fr. dentant pajar ha il minister stuì CHF, er senza ch’i dettia ina basa legala grischuna correspundenta) ch’ins pudess palesar als chars subdits (las -As, furma feminina, na valan anc adina pauc en questas regiuns) las perdertas decisiuns en quest sistem na pli arbitrar che en dus da tschels tschintg actuals, er be uffants e lunas dal temp. Forsa n’èsi anc betg stà pussaivel da chapir las cifras arabas (er in sistem arbitrar) ubain las letras romanas (danovamain in sistem arbitrar betg approvà formalmain da l’aut ludada Regenza) duvradas per il text tudestg (furma arbitrara, renconuschida da la Confederaziun, dentant betg formalmain dal Grischun) cunquai ch’igl è anc succedì nagut. U forsa na sa cunfa quest parairi betg cun las ide(ologi)as paternas da noss buns babs. 

E gist qua sa preschentan ils nobels babs retics sco furniturs da lavur. Mintga cedel da votar, in palpiri che na basta gnanc per il diever en in lieu secret, sto vegnir stampà cun duas furmas rumantschas. Per cas ch’ins na chatta propi nagina differenza, dovr’ins ina giada approvar e l’autra giada acceptar. Anc pli lavur vegn creada: I vegn fatg vocabularis regiunals, schegea ch’ins na chatta gnanc redacturs abels da leger e scriver. Mintga cudesch da scola sto vegnir regiunalisà (quels da Tavau survegnan gea er auters cudeschs che quels da Val, ils ins èn gea Gualsers dal vest entant che tschels èn da l’ost e lura anc las differenzas religiusas ed eventualmain la differenza d’autezza). In cudesch survegn in accent, tschel perda in consonant, il terz survegn in gn, entant ch’il quart sa distingua entras in ng, il tschintgavel cun -él è nunchapibel per la sisavla regiun cun -al. 
I na vegn natiralmain betg a la glisch, sch’jau scriv en questa furma, che las persunas incumbensadas cun tals gieus cun letras (scrabble è il num) prestassan pli gugent lavur da chau e main da tgil (tge bella allitteraziun malgrà las differentas letras). I custa in per giadas dapli, il pievel paja ed il minister sa demussar ch’el haja fatg insatge per il rumantsch, gea, spendì malnizzaivlamain daners. Savens datti er il cas che be dus partenaris èn da la partida, ma uschè ditg che tschels trais partenaris pateschan e cueschan, na vali betg la paina da far quitads (sco ils Romans cun lur devisa da pussanza «parta e cumonda»). Dal rest, quai pudess esser la tactica, far insatge, tralaschar bler e qua tras na stuair decider per l’unitad (ils regiunalists, damai ils dus ferms preferissan quai, èsi er lur strategia?). Quai na vegnan els dentant mai ad intervegnir or da quest text, cunquai che gist els na pon gea betg decifrar quai ch’jau hai scrit, i sa tracta gea da la furma secreta sco quai ch’els pretendan sezs. 
E sche la Regenza faschess sco quella giada ch’ella ha acceptà e decretà 1812 er per la glieud dal Partenz il chalender gregorian, in product importà schizunt da terras estras e che smanatschava «dass ihnen der Papst nicht nur die Zeit diktieren, sondern auch die Feier ihrer Feste vorschreiben, das Wetter machen, ihre landwirtschaftlichen Arbeiten regeln und vollends als Arzt und Verräther ihrer ehelichen Geheimnisse ins Haus (bringe)», senza che quel saja vegnì approvà da l’avrigl che na po betg pli far si’aura sco quai ch’el vul. 
Oz è questa filistucca finida ed ella cuntinuescha faschond il cudesch da quint per la terza classa en tschintg (5) furmas rumantschas che custan tschintg giadas dapli ch’in cudesch. 

Scrit 1995 e publitgà ensemen cun tschintg autras glossas cun il titel «In text per mintga lavurdi» en l’Ischi 79, 1997, p. 89–92.