Davos las culissas

Da Gisula Tscharner

Vus sesais en la sutga pulstrada d’in teater, observond quai che vegn mussà sin la tribuna là davant. Vus vesais scenas ch’èn bain exercitadas, chaussas ch’ins astga guardar e tadlar. Vus consumais represchentaziuns da la vita ch’en bellas u tristas, ma er sgarschaivlas, provocantas ad agressivas – però: preschentabel è tut quai che vegn mussà a Vus ed al public.
Finalmain è quest teater vegnì publitgà en ils meds da massa, per mintgin e mintgina. Sche Vus avais mirveglias da quai che nun è propi “preschentabel per il public”, lura stuais Vus As procurar insaco la pussaivladad – forsa enconuschais Vus in’actura – d’avantatg ina gia en direcziun dal spazi sontg da l’autra vart da la tenda gronda... Vus avais la fortuna d’entrar en l’intimitad umana davos las culissas! En mintga cas respirais Vus là tut in’autra aria che davant en la sala dal public. Vus vesais fatschas senza sminca e caracters senza sminca, moviments a corp maladesters e nunprofessiunals. Vus udis pleds tschufs e blessants. Vus essas tuttenina perditga da dispitas senza turpetg, e quai da persunas che vegnan en paucas minutas a mussar davant las culissas la armonia perfetga da dus amis... Cler, per insatge datti las culissas e las tendas: per stgaffir la spartida tranter teater e realitad.
La Quotidiana m’ha manada davos las culissas, dal teater a la realitad. Gia en ils emprims dis ch’ella s’era chasada en mes mintgadi hai jau fatg la scuverta nauscha, ina scuverta ch’ha da far cun l’ultima pagina. Sin questa “Ultima Pagina” ( ella è disfamada e tuttina legida il pli savens, en tut las gasettas da mintgadi) hai jau chattà in vocabulari rest nov: pleds sgarschaivels ch’ins n’aveva avant mai legì en ina gasetta, mai udì e mai ditg en il simpel rumantsch da la vischnanca. Sch’i capita insatge brutal, lura din ins quai per tudestg u cun auters pleds insaco. Igl stgazi dals pleds criminals manca. Manca la criminalitad? Durant quests quatter mais dal 1997 hai jau fatg per mai in pitschen curs da perfecziun en rumantsch, pertutgant spezialmain il cuntegn da l’ultima pagina da La Quotidiana. Jau hai rimnà differentas noziuns per las varietads da catastrofa, delinquenza, brutalitad. Mazzacradas, uffant blessà, devastà, attentat da bumbas, malfatg, umens cuppads, bumba siglientada, victimas da la catastrofa, atteraments ed incendis e ciclons ed inundaziun, murdraretsch, infracziun, delinquent sexual, carambolascha, “extremists s’han cloccà”, accident nuclear, matta violada, smanatschar, stilettar. Tgisà, sche in ni l’auter schurnalist ha forsa era stuì far diever dal pledari per chattar il dretg pled?
Il Fögl Ladin e la Casa Paterna nun eran mai obligads da duvrar questas noziuns, da descriver la fatscha nauscha stgira da l’umanitad; quai savev’ins gia leger en la BZ, en il BT, en il BLICK. Per tudestg, sin la “Ultima Pagina”. Nossas charas gasettas regiunalas savevan sa lubir da viver il teater, da serrar ils egls per il nausch dal mund.
Cun la Quotidiana è il Rumantsch vegnì sfurzà da auzar la tenda e da s’occupar era da la vita reala, davos las culissas da maniera. È quai bun? Per cumpigliar tut las fatschas da la vita, èsi sincer e bun. Ma, dumandar san ins era autramain. Duain nus cun nossa lingua integrar il mail ed ans midar envers il mal? Ubain duai il mal integrar nus umans cun nossa lingua e sa midar envers il viver umanamain?