I va per la natira

rg. Clau Solèr

ler, oz damaun. Il carstgaun e la natira èn savens en conflict in cun l'auter. Terratrembels, invasiuns dad animals ruients, lavinas èn eveniments che succedan brutalmain e che cupitgeschan las cundiziuns da vita d'in vitg, d'ina regiun, d'in continent.
Auters fenomens succedan main spert, degradaziun dal clima, midadas da la vegetaziun, mo ellas n'influenzeschan betg main la vita umana.
Da sia vart marca l'uman la natira cun ses agens tratgs - incendis da guaud, runcadas, accumulaziun da products tissientads - enfin al dischequiliber da la natira.
En Svizra sco en auters lieus, a nossa memoria collectiva marcada dal gieu uman. A chaschun dal 700avel anniversari da la confederaziun, ha il Museum decidì d'evocar in eveniment per tschientaner che ha marcà nossa relaziun cun la natira, saja en il pitschen ubain en il grond.

Terratrembel a Basilea 14avel tschientaner
Ils 18 d'october 1356, las quatter, vegnan la citad da Basilea e 41 chastels da la vischinanza destruids tras il pli ferm terratrembel ch'è vegnì registrà insacura en Svizra.
Il fieu rumpa or durant la notg: ils davos abitadis anc intacts vegnan destruids. L’incendi dura pli che in'emna e stizza pir cura che tut è ars.
Tenor ils cronists dal temp èn mortas tranter 300 e 1000 persunas dals 6 enfin 8000 avdants. Ils survivents han bandunà la citad ed èn ids a star sin ils champs da la vischinanza.
Quest terratrembel d'in'intensitad presupponida dad 11 grads sin la stgala da Mercalli cun 12 grads, asta da sentir enfin Paris. EI ha er donnegià la catedrala da Berna. Igl ha dà fitg grondas acziuns d'agid: la citad è vegnida construida sin ina surfatscha quatter giadas pli gronda e la crappa remplazza la laina. Ils daivets vegnan restituids en sis onns. Basilea daventa alura spert in impurtant center european per ils scienziads, ils stampadurs ed ils commerziants. Basilea è situà al sid dal foss renan, ina val da 300 km lunghezza e 35 enfin 40 km largezza che correspunda ad in foss continental, quai vul dir ina zona da detensiun da la platta europeana.
L’existenza da questa structura è colliada cun la furmaziun da la chadaina alpina. La collisiun tranter la platta africana ed europeana han provocà el nord faudas en il mantè. La chaverna sut il foss renan munta ina diminuziun da la cuverta continentala. A partir da l'eozen (-43 milliuns onns) s'avra il foss, la part centrala sfundra. Questa zona è anc rumpaivla, ella sa schlargia actualmain da ca. 08 mm ad onn.

Oz
Terratrembels datti anc savens en il foss renan e la regiun da Basilea è - natiralmain -pertutgada.
En Svizra vegnan las undas seismicas registradas e survegliadas a Turitg. Èsi pussaivel da prevair ils terratrembels? Ils scienziads n'èn betg tuts da la medem'idea ed i dat actualmain ina polemica

Condemnaziun d'animals, 15avel tschientaner
Il 15avel tschientaner è in portg condemnà da vegnir pendì ad Oron, sper Losanna per avair mangià in pop ord la tgina.

Ils process che pertutgan ils animals èn frequents en il temp mez perquai che l'animal considerà responsabel per ses fatgs. Ils delicts commess èn differents.
L’animal po esser inculpà per mazzament, per perversitad ubain per avair spoglià; alura vegn el mess en praschun e giuditgà dad na dretgira civila. Il process vegn manà sco er umans: suenter l'inquisiziun e suenter avair tadlà las perditgas e l'advocat da la defensiun, trai il derschader la sentenzia. L’animal-assassin è condemnà a la furtga entant che l'animal pervers ubain disgrazià vegn brischà. Ils cas d'avair spoglià vegnan il bler reglads uschia ch'il proprietari paja in chasti.
Inculpads vegnan medemamain animals per disgrazias natiralas. Ina surpopulaziun da bestgas ruientas ubain d'insects po ruinar la racolta e chaschunar in fomaz. En las stretgas avant tals cas recurra l'uman a la giurisdicziun ecclesiastica: ils animals han da svanir e ristgan l'excommunicaziun.
En ils archivs chatt'ins spezialmain cas da mazzaments na intenziunads, ed igl è il portg che para dad esser il pli privlus. Spezialmain agressiv, svelt e bler pli pitschen ch'il portg actual, aveva il portg dal temp mez blera libertad, dapli ch'il chaval ubain il bov ch'eran savens serrads en ubain rentads. Uschia eran ils uffants pitschens senza surveglianza en privel da vegnir tutgads, mors u schizunt mazzads. Tranter ils auters cas d'omicidi chatt'ins savens plants encunter chavals, asens e bovs pervi da lur fridas e pugnadas ch'èn savens mortalas.
Oz 
La legislaziun svizra na considerescha betg pli l'animal responsabel per ses fatgs. Ils cas d’animals chasans spezialmain agressivs vegnan tractads dal veterinari chantunal. EI tschertga ensemen cun il possessur ina schliaziun adattada persuenter.

Pitschen temp da glatsch, 16avel tschientaner
Durant la segunda mesadad dal 16avel tschientaner ha ina seria da crivs envierns e stads bletschas disturbà il clima.

La media da la temperatura annuala sa sbassa per circa in grad: questa pitschna glazialisaziun fa ch'ils glatschers en noss pajais creschan e che lais schelan.
L’Europa viva envierns excepziunals: 1556 schela il Rodan sper Arles uschè fitg ch'ins al po traversar cun chars. En las alps èn ils glatschers 1599 il pli avanzads. Quest d'AIlalin è uschè avanzà ch'el blochescha la val da Saas (Vallais). A Genevra schela il lai pitschen 1570.
Questas nauschas cundiziuns climaticas impedeschan che las plantas creschian bain, las racoltas èn mediocras e fomazs suondan. Tranter 1591 e 1602 crodan tuttas vendemias tard. Las plantas d'ulivas sco er las vits schelan en il sid da la Frantscha. Ins na conuscha betg las raschuns da questas variaziuns climaticas e nagut mussa ch'ellas sajan en relaziun cun ina midada da l'ischigl rotativ da la terra ubain cun ils flatgs solars.
Ils megliers documents ch'ins ha per eruir las cundiziuns climaticas da l'epoca èn las datas per las vendemias ch'èn inditgadas en ils archivs regiunals ubain en las cronicas claustralas.
Oz
Dapi in tschientaner vegnan las temperaturas mesiradas en blers lieus da la terra; ins mesira era la plievgia, la direcziun e la spertadad dal vent. En il novissim temp vegnan numerusas datas registradas da satellits.

Pestilenza a Genevra, 17avel tschientaner
Tranter l'avrigl 1636 ed igl settember 1640 chaschuna ina epidemia da pestilenza la mort a 1443 persunas da Genevra, pia circa 10% da la populaziun.
En il 17avel tschientaner n'è Genevra betg lunsch en fatgs da sanadad publica: per mancanza da chanalisaziuns e deponias vegnan numerusas malsognas favurisadas. Las prevenziuns cussegliadas èn in nutriment cun pauc spezarias, il tubac e numerus elixiers. Per tema da l'epidemia scumondan ils Savoiards tut commerzi cun Genevra.
Cura che la malsogna è rutta ora vegn ella tgirada energicamain cun purgiadas, surlaschadas e differentas drogas. Las vaschias vegnan tagliadas e brischadas cun in fier ardent ubain cun acid. Las chasas da pestilenza vegnan dischinfectadas cun arder parfums.
Il verm da la pestilenza è in bacil, I'Yersinia pestis. Quest bacil exista en ils animals ruients e vegn transportà tar il ratun nair entras il pilesch Xenopsylla cheopis. Quest pilesch da pestilenza morda l'uman e derasa la malsogna. La malsogna vegn alura transferida d'uman ad uman entras il pilesch da l'uman Pulex irritans, entras las pidras ed ils plugls.
La malsogna sa sviluppa svelt; l'incubaziun dura main ch'in'emna. Ina ferma fevra accumpogna l'emprim malesser. Ils malsauns han ina pressiun da sang bassa ed 
in'inflammaziun dals nufs limfatics fitg dolurusa che sa manifestescha entras vaschias ubain autras plajas da la pel.
Ins distingua trais furmas da la pestilenza: la furma cun vaschias che chaschuna enfin 85% unfrendas mortalas, la furma dal lom che vegn chaschunada entras la respiraziun e ch'era 100% mortala avant la scuverta dals meds antibiotics, e la tissientada dal sang che spezialmain uffants tschiffan. 
Oz
Oz na datti betg pli la pestilenza en noss pajais, dentant resta ella actuala en tschertas regiuns (l'America meridiunala, il vest dals Stadis Unids, il sid da l'Uniun sovietica e l'Asia). La basa dal tractament èn l'antibiotica ed ils amids sulfurics. Els effectueschan il meglier sch'els vegnan applitgads svelt.

Bovas da Derborence, 18avel tschientaner
Ils 23 da settember 1714, sa distatgan enturn 10 milliuns meters cubics grippa da Diablerets e cuvran las pastgiras da Derborence.
Pervia da ramurs nunusitadas ha la plipart dals pasturs stgargià pli baud las alps. Duas emnas pli tard ha in'immensa bova da crappa sutterrà la gronda part da las alps e las tegias cun plirs tschients chaus muvel e 14 temeraris ch'eran restads al lieu.
Trentatschintg onns pli tard ha la muntogna smanatschà puspè: ils pasturs èn fugids avant ch'ina segunda bova devasteschia las davosas aclas.
La catastrofa da 1714 ha fermà la Lizerne e la Derbonne e creà ils lais da Derborence e da Gode.
Dals tschintg pizs originals dal massiv dals Diablerets, è il Sex-Diableret crudà tras la bova da 1714 ed il Sex-Maudit entras quella da 1749. Il “gigant cun pe d'arschiglia” (géant au pied d'argile), consista al fund effectivamain da gip, il grip che furma nagina resistenza a l'erosiun e munta perquai in dischequiliber da construcziun.
Il raquint dals fatgs sa midan en il decurs dals onns: strusch sis mais pli tard munta il dumber da las unfrendas gia 18 per cuntanscher il tschientaner suandant 180.
Vers 1780 quint'ins l'istorgia dad in um che duai esser mitschà da la bova, in drama che Charles Ferdinand Ramuz ha rendì immortal entras sia capodovra “Derborence”.
Oz
La bova da Täsch-Randa, en Vallais, dals 25 d'avrigl 1991 è in accident sumegliant. La bova da crappa, stimada a 14 enfin 15 milliuns meters cubics è stada pli svelta che la realisaziun dal plan da previsiun da catastrofas. Malgrà l'inventarisaziun da las zonas da privel e lur controlla regulara resta la muntogna anc adina in ristg.

Ils salips en il Vallais, 19avel tschientaner
1838 chaschuna ina creschientscha extraordinaria da la populaziun da salips donns considerabels a las culturas en la regiun da Visp e 1858 en il Vallais bas (Vionnaz).
Envers questa disgrazia natirala ch'attatga tuttenina ils prads, èn las mesiras da cumbat rudimentaras.
L’entira populaziun sa metta en moviment ed emprova invan da mazzar ils insects cun scuas ubain cun fieu. Il cumbat è dentant dischequilibrà: las milliardas insects devasteschan enavant.
Ils salips migrants Locusta migratoria èn insects ortopters.
Els mussan duas fasas successivas da svilup: ina sulet e sesent, l'autra en rotscha e migrant. Raschuns avantagiusas d'umiditad provocheschan tuttenina ina concentraziun d'animals. Cura che la populaziun è daventada migranta, sa reunescha ella en schaumas da pliras milliardas d'insects cun ina fom catastrofala.
L’Europa è stada pertutgada da duas sutspezias da salips migrants.
Locusta migratoria migratoria viva en il Sahel en l'Africa; il tip migrant ha traversà fitg savens la mar mediterrana per alura devastar las champagnas europeanas.
Locusta migratoria rossica sa sviluppa en l'Europa en zonas sitgas cun clima continental.
En la val dal Rodan en il Vallais viva ina populaziun da la furma rossica. Las auas dal Rodan lain adina puspè nascher populaziuns pli grondas da quests insects. Eis han schizunt devastà la Svizra occidentala 1858, davent da Genevra a Soloturn.
Oz
Il Rodan è chanalisà davent da 1930 ed ils champs èn tractads cun products chemics. Las cundiziuns necessarias per la metamorfosa n'existan pia betg pli ed i na resta pli ch'ils salips sesents.

Fauna e traffic, 20avel tschientaner
1989 vegn dumbrà 6508 chavriels, 3685 vulps, 1005 lieurs, 900 persunas e 232 tschiervs che han pers la vita sin las vias en Svizra, senza discurrer dals chauns, giats ubain pitschens animals (utschels, ruients, amfibis, insects).
Il dumber d'animals mazzads n'è betg mo proporziunal a la largezza da la via, a l'intensitad dal traffic ubain al conturn da la via; mabain el dependa era dal cumportament dals animals.
La primavaira èn spezialmain ils rustgs e las raunas periclitads sin lur viadis da nozzas. La stad èn ils giuvens mamifers ed utschels senza experientscha en grond privel.
L’atun, cura che las notgs èn fraidas, vegnan ils reptils carmalads sin las vias da catram chaudas ed uschia mazzads en grond dumber.
L'enviern sa radunan differentas spezias ed alura vegnan decimadas entiras gruppas. Cun l'automobil e tut las infrastructuras necessarias per als far rudlar - vias, autostradas - èn las cundiziuns da vita da bleras spezias vegnidas midadas considerablamain.
Per in animal grond èsi privlus da traversar ina via; per in animal pli pitschen daventa la via savens in impediment insurmuntabel. Las populaziuns vegnan alura zavradas e las midadas geneticas na vegnan betg pli effectuadas.
Oz
Per proteger l'animal da l'automobil (e l'automobil da l'animal) vegni fatg saivs per lung las vias da bler traffic. Per na interrumper totalmain las migraziuns da la fauna, vegni fatg passadis sut las autostradas. Finalmain vegni organisà acziuns da salvament per impedir fitg grondas unfrendas da tschertas spezias. Uschia datti barrieras da protecziun per ils rustgs en la regiun dals guauds da Jussy a Genevra.
Cun raschun sa dumond'ins schebain la biologia dals animals na sa midia betg considerablamain pervi da las vias. Per guntgir autos han tscherts erizuns emprendì da currer enstagl da far la culla...

Rinforzament da l'effect da serra, 21avel tschientaner
In stgaudament dal clima per 0.3 enfin 0.8° C è previs per il proxim avegnir.

L’effect da serra ch'è indispensabel per la vita sin terra è chaschunà da gas che laschan penetrar las radiaziuns solaras, però impedeschan ils radis infracotschens da mitschar. L’augmentaziun da la concentraziun da quests gas en l'atmosfera, numnadamain dioxid carbonic (C02), clorofluorcarbon (CFC), idrocarbon ubain metan (CH2), dioxid da nitrogen (N20) e l'ozon (03), pudess provocar in auzament da la temperatura da 2 a 4°C da stad e da 4 a 10°C d'enviern.
Il livel dals mars pudess s'auzar per pli che 50 èn pervia dal glatsch dal pol arctic che luass. Las quantitads da plievgia sa midassan ed en bleras regiuns dessi bler dapli temporals, taifuns ed orcans. Ils guauds da coniferas (cun puschas) dal nord svanissan e la regiun antarctica daventass pli fraida.
Il dioxid carbonic e actualmain responsabel per 48 % dal stgaudament: el deriva spezialmain da la combustiun d'energias fossilas (carbon, petrolis).
Il metan svapurescha tranter auter da palids, da champs da ris e da fermentaziuns da grascha dal muvel.
Ils clorofluorcarbons (CFC), sgarschaivlas cumponentas artifizials da l'effect da serra, vegnan fabritgads dal tuttafatg da l'uman: bumbas erosolas, sistems da frestgentar, stgimas isolantas.
Oz
La prevenziun da quest fenomen pretenda, tenor blers experts, cumportaments individuals adequats: diminuir la consumaziun d'energias fossilas e renunziar spezialmain als CFC.